۱-۵-­اهداف تحقیق

هدف اصلی از اجرای این پژوهش، دسترسی به یک برنامه درسی بهینه با رعایت کردن تمامی شرایط برای مقاطع کارشناسی ارشد در دانشکده فنی­- مهندسی دانشگاه علم و هنر ‌می‌باشد. اهداف فرعی که در طول اجرای پروژه محقق گردیده به شرح ذیل است:

1. 1. دستیابی به مدلی با در نظرگرفتن ترجیحات اساتید

1. یافتن بازه ­های زمانی مناسب با رعایت کردن حداقل فاصله بین بازه ها برای دروس هر گروه

۱-۶-سوالات پژوهشی

در این پژوهش به سوالات زیر پاسخ داده می­ شود:

1. 1. با توجه به محدودیت­های مسئله زمان­بندی دروس دانشگاهی چه مدلی مناسب است؟

1. کدام بازه ­های زمانی به عنوان جواب نهایی مدل، به دست آمده و مطلوب می‌باشند؟

۱-۷-قلمرو تحقیق

قلمرو تحقیق در سه بعد موضوعی، مکانی و زمانی در این پژوهش به شرح زیر ‌می‌باشد:

قلمرو موضوعی: قلمرو موضوعی این پژوهش بر اساس مسئله زمان­بندی برای دروس دانشگاهی ‌می‌باشد که این دسته مسائل جزء مسائل بسیار سخت و پیچیده شناخته ‌شده‌اند و برای حل این­گونه مسائل نیاز به مدل­سازی­های ریاضی ‌می‌باشد که بتوان تمامی محدودیت­های نرم و سخت را در آن گنجاند و به دلیل زیاد بودن متغیرها نیاز به استفاده از الگوریتم­های هوشمند و فراابتکاری ‌می‌باشد. در این پژوهش پس از نوشتن مدل از الگوریتم ژنتیک برای حل مدل استفاده شده است.

قلمرو مکانی: قلمرو مکانی این پژوهش دانشکده فنی- مهندسی دانشگاه علم و هنر یزد است، که با توجه به وجود مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد این دانشکده، ۴ گروه­ از مقاطع کارشناسی ارشد سال ۱۳۹۱ انتخاب

‌شده‌اند، ‌می‌توان این پژوهش را برای گروه ­های مختلف و تعداد بیشتری از گروه­ ها در مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد در این دانشکده اجرا نمود.

قلمرو زمانی: قلمرو زمانی این پژوهش اطلاعات تمامی گروه ­های مقطع کارشناسی ارشد در نیم­سال دوم تحصیلی سال ۱۳۹۱ ‌می‌باشد. که داده ­های این نیم­سال، مورد استفاده جهت نوشتن مدل و سپس حل آن بوده است.

۱-۸-روش انجام تحقیق

در این پژوهش ابتدا کلیه منابع اطلاعاتی در زمینه مسئله مورد نظر یعنی مدل­سازی برای زمان بندی دروس دانشگاهی مطالعه شد و با در نظر گرفتن محدودیت­های سخت و نرم این مسئله و مصاحبه­ای که با مسئولان برنامه­ ریزی دروس دانشگاهی در دانشکده فنی- مهندسی دانشگاه علم و هنر یزد انجام شد، مدل ریاضی دو­مرحله­ ای غیر­خطی با متغیرهای صفر و یک نوشته شد و پس از آن برای حل مدل کدهای مورد نظر برای الگوریتم ژنتیک، ثبت و برای دست­یابی به جواب نهایی مسئله اجرا شدند.

روش حل با بهره گرفتن از الگوریتم ژنتیک

۱

طراحی مسئله

۲

خصوصیات

۳

تابع برازش

۴

شروع خاتمه الگوریتم

۵

نمایش کروموزوم­ها

۶

اندازه جمعیت

۷

مقدار اولیه

۸

تقاطع یا جابجایی ضربدری

۹

جهش

۱۰

محدودیت­ها و تابع ارزیابی

­­

شکل ۱-۱- فلوچارت روش انجام تحقیق

۱-۹-موارد کاربرد تحقیق

در عمل کاربرد­های برنامه­ ریزی و زمان­بندی کاملاً مستقل از هم نیستند. زمان­بندی در حل مسائل اساسی مدیریتی مربوط به انتخاب محصولی که باید ساخته شود، یا مسائل مربوط به ساخت، برنامه­کاری ماشین­های موازی، مسائل مربوط به کار­کارگاهی، زمان­بندی پروژه­ ها با منابع محدود و بسیاری از مسائل نقش اساسی دارد.

حوزه کاربرد این پژوهش کلیه دانشگاه­ها و مراکز آموزشی است که به نوعی با محدودیت­های سخت و نرم حاکم بر این برنامه­ ریزی­ها و نیز وجود تعدادی منابع محدود نظیر کلاس، اساتید و غیره روبرو هستند، ‌می‌باشد. در رابطه با حل موضوعاتی نظیر برنامه­ ریزی نیروی انسانی در کارگاه­ها، برنامه­کاری پرستاران در بیمارستان­ها و دیگر موضوعاتی از این دست، ‌می‌توان از روش­های به کارگرفته در حل این مدل کمک گرفت ( بیکر، ۱۳۸۷).

۱-۱۰-شرح اصطلاحات و واژه­ های به کار­گرفته در تحقیق

• • زمان­بندی دروس دانشگاهی: مجموعه ­ای از نشست­های هم­زمان استادان و دانشجویان در شماری از بازه ­های زمانی که نیازمند برخی منابع است و باید شماری از محدودیت­ها را برآورده نماید (بابایی زاده، ۱۳۹۰).

• • الگوریتم­ ژنتیک: یک روش جستجوی کلی که با انبوهی از جواب­ها ‌سروکار دارد و به دلیل پیروی از قوانین تکامل بیولوژیک طبیعی، امکان اجرای موازی الگوریتم و مهاجرت بین زیر جمعیت­ها را که باعث تنوع ژنتیکی می­شوند، فراهم ‌می‌آورد ( باوی و صالحی، ۱۳۸۹).

• • ترجیحات اساتید: منظور از این واژه در نظر گرفتن اولویت­های زمانی و درسی برای اساتید است که نشان­دهنده این موضوع است که هر استاد تمایل دارد چه دروسی را در کدام بازه ­های زمانی ارائه دهد (دهقانی و ذاکر تولائی، ۱۳۸۵).

• • محدودیت سخت: منظور از محدودیت­های سخت، محدودیت­هایی هستند که حتما باید برقرار باشند، محدودیت­هایی نظیر مقررات و قوانین آموزشی (بابایی زاده، ۱۳۹۰).

• محدودیت نرم: منظور از محدودیت­های نرم، محدودیت­هایی هستند که تا حد امکان ترجیحاً بایستی برقرار باشند، به عنوان مثال اگر اتاق انتخاب شده برای استاد مورد نظر در نزدیکی اتاق او قرار داده شود، یک محدودیت نرم برقرار شده است (بابایی­ زاده، ۱۳۹۰).

۱-۱۱-محدودیت­های تحقیق

محدودیت­های یک پژوهش مواردی هستند که اگر چه ما را به واقعیت مسئله نزدیک می‌کنند اما شرایط حل مسئله را برای محقق سخت­تر و پیچیده­تر ‌می‌کنند. در مسائل زمان­بندی دروس دانشگاهی ارضای محدودیت­های نرم تا حدودی بر پیچیدگی­های مسئله می ­افزاید، ولی ارضا کردن محدودیت­های سخت جهت رسیدن به جواب نهایی مطلوب در اولویت قرار دارد، بنابر­این در اکثر مسائلی از این دست، محقق با درنظرگیری اهم محدودیت­های سخت و نرم مدل خود را طراحی می­ کند.

۱-۱۲- خلاصه و جمع ­بندی

در این فصل ابتدا مقدمه­ای بر زمان­بندی و مسئله برنامه­ ریزی دروس دانشگاهی بیان شد، در طول این فصل به اهمیت موضوع، اهداف تحقیق، سوالات پژوهش، قلمرو تحقیق و موارد کاربرد تحقیق و همچنین روش انجام تحقیق و تعاریف واژگان به کارگرفته شده و در نهایت اشاره کلی به محدودیت­های تحقیق شده است، در فصل­های پیش رو کلیه موارد فوق به تفصیل آورده می­ شود.

فصل دوم

ادبیات­تحقیق

۲-۱- مقدمه

کنکاشی بر عوامل اعتماد زای وب سایت ها در بستر تجارت الکترونیکچهار بعد کلی: عوامل مرتبط با فناوری ، عوامل مرتبط با ویژگی های فروشنده ، عوامل مرتبط با کیفیت وب سایت و ویژگی های مشتری بر اعتماد تاثیر مثبت دارد که در صورت در نظر گرفتن این عوامل، میزان اعتماد مشتریان به سایت های تجارت الکترونیک افزایش خواهد یافت و منجر به توسعه تجارت الکترونیک خواهد گردید.۱۴رحیم نیا و همکاران۱۳۹۰کنکاشی بر عوامل اعتماد زای وب سایت ها در بستر تجارت الکترونیکچهار بعد کلی: عوامل مرتبط با فناوری ، عوامل مرتبط با ویژگی های فروشنده ، عوامل مرتبط با کیفیت وب سایت و ویژگی های مشتری بر اعتماد تاثیر مثبت دارد که در صورت در نظر گرفتن این عوامل، میزان اعتماد مشتریان به سایت های تجارت الکترونیک افزایش خواهد یافت و منجر به توسعه تجارت الکترونیک خواهد گردید.۱۵خدادحسینی و همکاران۱۳۸۸عوامل مؤثر بر اعتماد مشتری در تجارت الکترونیکرابطه میان متغیر فردی(عوامل شخصیتی، عوامل مهارتی و عوامل نگرشی) با اعتماد رد شد و رابطه میان متغیرهای مربوط به شرکت، تارنما، آمیخته بازاریابی و متغیر زیر ساختی با اعتماد الکترونیک تأیید گردید.۱۶مومن کاشانی۱۳۸۷شناسایی عوامل مؤثر بر ایجاد اعتماد به تجارت الکترونیکی در مشتریان ایرانیبر مبنای این مطالعه ای عوامل مؤثر بر ایجاد اعتماد به تجارت الکترونیکی در مشتریان ایرانی به ترتیب اهمیت شامل مواردی از قبیل: حریم خصوصی، قوانین و امنیت، انجام کامل سفارش، کیفیت محتوا، خدمات ویژه و سهولت کاربری، راحتی پیمایش و ویژگی های ظاهری وب سایت، نشان اعتماد، مشاوره و امکان تعامل برخط عاری از خطا، ریسک درک شده، ذکر مشخصات کامل شرکت، لینک از و به سایت‌های دیگر، شهرت فروشنده اینترنتی، نام تجاری، میل باطنی نسبت به اعتماد و تجربیات خریدهای قبلی می‌باشد.

منبع: تحقیقات حاضر

۲-۷- ویژگی های وب سایت

با توجه به مدل های موجود و بررسی ادبیات در این زمینه، متغیرهای قدرت برند، حریم خصوصی، امنیت، سفارشی سازی را می توان جز ویژگی های سایت در نظر گرفت(اوربان و همکاران،۲۰۰۵). تعریفی از هریک از این متغیرهای ارائه می‌گردد.

۲-۷-۱- قدرت نام تجاری

نام تجاری شرکت یک متغیر بازاریابی قابل توجه است. یک نام تجاری یک علامت اعتماد برای ایجاد اعتماد به صورت نامحسوس است و توسط انسان قابل لمس نیست، و آن می‌تواند نمادی از کیفیت و اطمینان در اعتماد سازی باشد. علامت های تجاری نیز در توسعه اعتماد در وب سایت بر اساس روابط بازاریابی مهم می‌باشد. در صورت نبود اطلاعات مربوط برای مقایسه، نام تجاری می‌تواند راحتی بیشتری در انتخاب های آنلاین مصرف کننده نسبت به آفلاین مهیا کند(سلطان و همکاران،۲۰۰۲).

به عنوان مثال، سایت آمازون^[۴۲] از استحکام بالا نام تجاری و سطح بیشتری از اعتماد نسبت به رقیب خود ایی-تایلرس^[۴۳] برخوردار است(همان منبع).

شهرت تعیین شده اعتماد در فروشگاه های الکترونیکی، بر نگرش، ادراک خطر، و به نوبه خود، تمایل به خرید در فروشگاه های الکترونیکی مؤثر است. اهمیت قدرت نام تجاری در ایجاد اعتماد ممکن است. بر اساس طبقه بندی وب سایت متفاوت باشد. انتظار می رود که اثر قدرت نام تجاری در اعتماد وب سایت هایی که مصرف کننده درگیر قیمت بلیط کالا و خدمات خریداری شده هستند بالاتر باشد. ‌بنابرین‏، قدرت نام تجاری می‌تواند یک محرک موثرتر برای اعتماد آنلاین در چنین سایت هایی باشد(اوربان و همکاران،۲۰۰۵).

۲-۷-۲ – سفارشی سازی(انجام سفارش)

توانایی یک عرضه کننده و فروشگاه الکترونیکی برای ارائه کالا، خدمت و محیط تبادلات خاص، برای هر یک از مشتریان را سفارش سازی می‌نامند. از دیدگاه مشتری سفارش سازی باعث افزایش قدرت انتخاب و تأکید عرضه کننده بر نیاز واقعی مشتری می شود. در این میان، مهم ترین هدف بازاریابی یک به یک را می توان سفارش سازی محصولات عنوان کرد. این نوع بازاریابی که خود زیر مجموعه ای از بازاریابی روابط قلمداد می شود بر اساس ایده “با مشتریان مختلف به طور مختلف رفتار کنید”، استوار است، زیرا شرکت باید قادر به تغییر محصولات یا روش تحویل آن ها بر پایه نیازهای انفرادی مشتریان خود باشد. تعامل پیوسته و دائمی با مشتریان از ویژگی های بازاریابی یک به یک است. در واقع، انجام سفارش به تحویل یک محصول یا خدمات در برابر دستورات قرار داده شده توسط مصرف کنندگان می‌گویند و جنبه ای اساسی از وب سایت های با قابلیت کاربردی بوده است. اعتبار انجام سفارش به قیمت یک وب سایت مربوط است (حنفی زاده و رضائی، ۱۳۸۵).

قابلیت وبگاه برای سفارشی شدن به صورت خودکار یا توسط کاربر است. اگر سفارشی سازی را خود شرکت انجام دهد اصطلاحاً متناسب سازی ^[۴۴] و اگر توسط کاربر انجام شود شخصی سازی^[۴۵] نامیده می شود(حمیدی زاده و مجرد،۱۳۸۸).

اهمیت سفارشی سازی به عنوان یک سازنده اعتماد آنلاین به احتمال زیاد در همه وب سایت ها متفاوت است. انتظار می رود برای سایت های که درگیری زیادی در قیمت بلیط برای سفر، وخدمات مالی، کامپیوتر، و سایت های جاسوسی الکترونیک دارند اهمیت سفارشی سازی نسبت به سایر وب سایت ها بیشتر باشد. ‌بنابرین‏، سفارشی سازی ممکن است یک عامل مهم تعیین کننده اعتماد آنلاین برای اقلام ذکر شده بالا باشد(اوربان و همکاران،۲۰۰۵).

۲-۷-۳- حفظ حریم خصوصی

حفظ حریم خصوصی اشاره به حفاظت از اطلاعات قابل شناسایی شخصی در اینترنت است، و آن شامل تصویب و اجرای سیاست های حفظ حریم خصوصی، توجه، و انتخاب / رضایت بازدید کنندگان وب سایت می‌باشد(سایت پریویسی^[۴۶]).

حفظ حریم خصوصی از طریق اینترنت به معنی قابلیت کنترل چگونگی اطلاعات فرد نسبت به خودش و کنترل افرادی که می‌توانند ‌به این اطلاعات دسترسی دارند می‌باشد حفظ حریم خصوصی در وب سایت درباره مباحثی مانند نگرانی مصرف کننده نسبت به شرکتی که در حال جمع‌ آوری اطلاعات شخصی است، نگرش منفی نسبت به شرکت است که ‌در مورد اطلاعات شخصی می پرسد، تردید در به اشتراک گذاری اطلاعات شخصی و .. است. جمع‌ آوری، به اشتراک گذاری اطلاعات شخصی با قرار دادن کوکی ها در رایانه و تماس با مصرف کننده بدون رضایت او، حریم خصوصی را کاهش می‌دهد و اعتبار فروشندگان در نتیجه کاهش اعتماد کاهش می‌یابد(داش^[۴۷] و همکاران،۲۰۱۰).

حریم خصوصی یک محرک کلیدی در اعتماد آنلاین است و تاثیر آن بر اعتماد ممکن است در سراسر وب سایت ها متفاوت باشد. احتمالا برای طبقه از وب سایت ها که درگیری بالایی با اطلاعات ریسک دارند بالا است. ‌بنابرین‏ در هنگام تعیین اعتماد یک وب سایت یک کاربر ممکن است حریم خصوصی برایش در سایت های سفر مهم تر باشد تا سایر وب سایت ها زیرا یک خرید سفر ممکن است حاوی اطلاعات شخصی تری مانند محل زندگی و فعالیت های فرد باشد(اوربان و همکاران،۲۰۰۵).

نکته حائز اهمیت آن است که به نظر می‌رسد داخلی یا خارجی بودن چندان مهم نباشد آنچه

ملاک تحقق عدم امکان اجرا و شرط عدم مسئولیت است خارج بودن علت تعذر از حیطه اقتدار متعهد

است برخی محققین علت خارجی را به هر حادثه مستقل از اراده متعهد که خارج از اختیار وی بوده و

برایش قابل پیش‌بینی و دفع نباشد تعریف می کند و آن را شامل: تقصیر متعهد له، تقصیر ثالث، قوه

قهریه و حادثه غیر مترقبه می دانند ۱ .

برخی دیگر از محققین در تعریف فورس ماژور از حادثه خارجی به عنوان چیزی که خارج از

حیطه قدرت متعهد است یاد می‌کنند ۲ به نظر می‌رسد داخلی یا خارجی بودن مهم نیست « و بیان می‌کنند

بلکه مهم این است که حادثه قابل انتساب به متعهد نباشد و به تعبیر قانون مدنی چنان باشد که عرفاً نتوان

آن را به متعهد مربوط نمود ۷ گاهی تعذر پس از تأخیر در انجام تعهدات یعنی متعهد در موعد مقرر به ».

تعهد خود وفا نمی کند و پس از آن اجراء متعذر می‌گردد بدون این که متعهد به طور مستقیم در این امر

نقش داشته باشد تقصیر متعهد عدم انجام تعهد در موعد مقرر است و این تأخیر سبب روبرو شدن با مانعی

می‌گردد که در ایجاد آن متعهد نقش ندارد. در این فرض حادثه خارجی متعهد را از مسئولیت نخواهد

رهانید.

در اینجا عدم امکان تسلیم قابل استناد به متعهد نیست و علت تعذر به او مربوط نمی باشد اما عدم

۱ – . محمد جعفرجعفری لنگرودی، پیشین، ش ۲۶۲

۲ . حسین صفایی، پیشین، ص ۱۲۲

۷ پیشین . –

۴۱

انجام تعهد قبل از حادثه تحقق یافته است و ناممکن شدن اجرا از آثار آن است ۱ . همین که متعهد در

تاریخ مقرر به تعهد خویش وفا نمی کند برای این که مسئول شناخته شود کافی است لزوم مطالبه مربوط

به جایی است که زمان اجرا در اختیار متعهد له است ۲ . اما در جایی که تأخیر در انجام تعهدات و تسلیم

مبیع، آن را با فورس ماژور مواجه سازد، مسئولیت متعهد منوط به مطالبه رسمی اجرای قرارداد از ناحیه

متعهد له است.

‌بنابرین‏ مسئله مهم و اصلی این است که حادثه باید به طور تمام و کمال خارج از اراده و خواست

متعهد باشد، به عبارتی هر گونه تقصیر هر چند ناچیز و کوچک از سوی متعهد اگر با عامل خارجی

مخلوط گردد و باعث ایجاد حادثه شود نمی توان تعذر اجرای قرارداد را به وصف عدم دخالت متعهد

منسوب و تعریف کرد. پس لازم است متعهد هیچ نقشی در تولید و ایجاد حادثه نداشته باشد.

بند دوم اجتناب ناپذیری و غیر قابل دفع بودن –

از دیگر شرایط تحقق تعذر تسلیم و عدم امکان اجرای قرارداد اجتناب ناپذیری بودن آن است.

حادثه ای که موجب عدم امکان تسلیم می شود باید مقاومت ناپذیر و دفع نشدنی باشد ۷ .

اگر متعهد بتواند از تأثیر آن جلوگیری کند و اقدام نکند در انجام تعهد خویش تقصیر نموده و

مسئول عدم تسلیم و خسارت وارده است ۴ .

اگر متعهد به واسطه حادثه ای که دفع « : ماده ۲۲۲ ق.م ‌به این شرط تصریح نموده و اشعارمی دارد

م » آن خارج از حیطه اقتدار اوست نتواند از عهده تعهد خود برآید محکوم به تادیه خسارت نخواهد بود

مانعی را که بتوان بر آن چیره شد یا از آن گریخت، حادثه معاف کننده نمی شمرند و این وصف از

۱ – . ناصر کاتوزیان ، پیشین، ص ۲۲۲ ؛ محمد جعفر جعفری لنگرودی، پیشین ، ش ۲۲۴

۲ – . محمد جعفر جعفری لنگرودی ، پیشین ؛ حسین صفایی، پیشین، ص ۱۲۶

۷ ناصر کاتوزیان، پیشین، ص ۲۱۶ ؛ سید حسین صفایی، حقوق مدنی، چاپ اول، تهران: انتشارات مؤسسه‌ عالی –

۱۷۹۱ ، ص ۲۷۲ ؛ میشل لورراسا، مسئولیت مدنی، ترجمه ی محمد اشتری، چاپ اول، تهران: نشر ، حسابداری، ج ۲

. حقوقدان، ۱۷۲۹ ، ص ۲۶

۴ – . سید حسن امامی، پیشین، ص ۲۴۱

۴۲

مفهوم قوه قاهره به خوبی بر می‌آید ۱ .

پس اگر موانع به وجود آمده بتوانند به وسیله ی متعهد دفع گردد مسئولیت او از بین نخواهد رفت ۲ .

طبق م ۲۲۲ قانون مدنی در صورتی حادثه رافع مسئولیت خواهد بود که متعهد نتواند حادثه مذبور

را خنثی نموده و ‌از تاثیر بیندازد ۷ و گرنه چنانچه قدرت آن را داشته باشد که از تأثیر آن جلوگیری کند و

اقدامی انجام ندهد در انجام تعهد تقصیر ورزیده و مسئول خسارت وارده بر متعهدله خواهد بود.

مطابق م ۷۸۶ ق.ت حادثه باید به گونه ای باشد که هیچ کدام از متصدیان مواظب و انسان‌های

متعارف و معقول در عین مواظبت و تلاش نتواند از وقوع حادثه جلوگیری نماید و یا حادثه را از تأثیر

بیندازد مگر اینکه ثابت شود حادثه غیر قابل دفع و غیر قابل اجتناب بوده است.

از ظاهر ماده ی ۲۲۲ ق.م چنین بر می‌آید که اجتناب ناپذیری در رابطه با متعهد و شرایطی که او

دارد ارزیابی می شود یعنی همان اندازه که او بتواند ثابت نماید که نمی توانسته است بر مانع چیره شود یا

از آن بگریزد، کافی است. البته برخی نویسندگان از این ظهور در گذشته اند و معتقدند معیار ناتوانی

نوعی است که در شرایط زمانی و مکانی خاص چهره نسبی پیدا می‌کند و می‌گویند باید انسان متعارف

را ملاک ارزیابی قرار داد ۴ .

با توجه به ماده ۱۲ قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۷۷۲ ‌در مورد غیر قابل دفع و غیر قابل اجتناب

بودن حادثه، کارفرمایان مشمول قانون جبران خسارتی می‌داند که از طرف کارکنان اداری یا کارگری

آنان در حین انجام کار یا به مناسبت آن وارد شده است مگر اینکه وی ثابت نماید که تمام احتیاطهای

لازم را که اوضاع و احوال قضیه ایجاب می نموده به عمل آورده یا اینکه اگر احتیاط های مذبور را به

عمل می آورده باز هم جلوگیری از ورود زیان مقدور نبوده دکتر کاتوزیان در اینجا ملاک و معیار را،

اوضاع و احوال قضیه می دانند، نه وضع شخصی متعهد ۹ .

۱ ناصر کاتوزیان، پیشین. –

۲ – . مهدی شهیدی ، سقوط تعهدات، چاپ چهارم، تهران: نشر حقوقدان، ۱۷۲۲ ، ص ۱۷۶

۷ حسن امامی،پیشین. –

۴ – . ناصر کاتوزیان، پیشین، ش ۲۲۹ ، ص ۲۱۶ و ۲۱۲

۹ – . پیشین، ص ۲۱۲

۴۳

خلاصه ایشان معتقدند عدم امکان اجرای عقد و عدم تسلیم مبیع، باید با توجه انسانی متعارف مورد

توجه قرار گیرد، به صرف ناتوانی متعهد کافی است و نه اینکه عدم امکان مطلق شرط است ۱ . اما برخی

حقوق ‌دانان دیگر معتقدند چنانچه متعهد نتواند مانع را دفع نماید مسئولیتی نخواهد داشت ۲ .

اینان، ناتوانی نسبی در دفع مانع را رافع مسئولیت می دانند البته روشن است که منظور از نسبی بودن

ناتوانی، این نیست که فقط متعهد ناتوان از دفع مانع باشد، بلکه او همچنین باید ناتوان از بهره گیری از

توانایی‌های کسان دیگری که قادر به دفع مانع هستند باشد. بدیهی است در غیر این صورت، دفع مانع

خارج از اقتدار او نخواهد بود و در واقع او توانا بر دفع مانع است و اگر درصدد رفع مانع بر نیاید مسئول

خواهد بود.

بند سوم غیر قابل پیش‌بینی بودن موجب تعذر –

یکی دیگر از شرایطی که برای تحقق تعذر مطرح می‌گردد ممکن نبودن پیش‌بینی حادثه و تعذر

است.

۲-۵ بنیانهای نظری تعدد معنوی جرم

در این مبحث مبانی و نظریاتی را که فلاسفه و حقوق ‌دانان کیفری در گذشته مطرح نمودند و به نوعی با تعدد معنوی مرتبط هستند مورد تجزیه و تحلیل قرار داده شده است.

۲-۵-۱ عقاید فلسفی

‌در مورد قاعده تعدد جرم به طور کلی دو طرز تفکر وجود دارد.(خاکپور، ۱:۱۳۴۷) اول، عقایدی که منکر وجود عنصر معنوی یا اخلاقی هستند. و بعد عقایدی که عنصر معنوی یا اخلاقی را پذیرفته‌اند. طرفداران عقایدی که منکر وجود عنصر معنوی یا اخلاقی هستند، به دو دسته قدریون و اثباتیون تقسیم می‌شوند.

قدریون: این دسته از فلاسفه معتقد به تقدیرند. اعتقاد آنان این است که تقدیر هر کسی در سر لوحه ازلی او نقش بسته و اعمال اشخاص را در لوح محفوظی ثبت شده می‌دانند و از این لحاظ وقوع آن را برای هر کسی اجباری می‌دانند. لذا طبق نظر طرفداران این عقیده هیچکس ‌در مورد اعمال ارتکابی هیچ گونه اختیار و اراده‌ای از خود ندارد و چنانچه مرتکب جرمی شود چون فاقد اراده است مسئولیتی ندارد و لذا اخلاقاً نیز او را مسئول نمی‌دانند. (همان)

اثباتیون: اثباتیون که به پیروان مکتب تحقیقی یا به طرفداران مکتب ایتالیایی معروف می‌باشند دارای عقاید جبری بوده و معتقدند که انسان در اعمال و رفتار خود آزادی ندارد و در حقیقت معتقد به جبر عملی هستند.(همان) بدیهی است عقاید جبری با مسئولیت اخلاقی مباینت دارد. آنان مطلقاً منکر جنبه اخلاقی جرم هستند و لذا اقدامات معمول علیه اشخاص را اقدامات تأمینی می‌دانند نه مجازات. بعلاوه اقدامات مذبور را نیز محدود به زمان معینی نمی‌دانند. به نظر آنان میزان و حدود اقدامات تأمینی بستگی به میزان خطری دارد که مجرمین برای اجتماع دارند. بعقیده آنان ‌در مورد جانی یا بالفطره(بر حسب تقسیم بندی خودشان) بایستی حتی قبل از وقوع بزه او را از اجتماع طرد کرد. آنان مطلقاً به مسئولیت اخلاقی مجرمین توجهی ندارند و لذا جرم را نقض اصول اخلاقی نمی‌دانند. به اعتقاد آنان جرم جزء طبیعت مجرم است. و یک سلسله عوامل از قبیل نسب و ساختمان فیزیکی و روانی و آداب و رسوم و آب و هوا و مقتضیات اجتماعی و غیره را موجب ارتکاب بزه می‌دانند. ‌بنابرین‏ آنان را مسئول اعمال خود نمی‌دانند. به نظر آنان کوچک‌ترین عملی که از کسی سر می‌زند ناشی از تاریخ حیات و مربوط به نیاکان اوست. آنان معتقدند اعمال اشخاص معلول عللی است که تشخیص دقیق آن غیر ممکن است ولی به هر صورت معتقدند تا حدودی می‌توان با تغییر دادن جریان سابقه و علل جرم از وقوع آن جلوگیری کرد. با اینکه پیروان این عقیده از نظر آزادی اراده نظر قبلی خود را تعدیل نمودند ولی هیچ‌وقت آزادی اراده و مسئولیت اخلاقی را مورد تأیید خود قرار ندادند. لذا عقاید مذبور پس از مدتی قاطعیت خود را تا حدود زیادی از دست داد. نتیجه افکار این مکتب، با مکتب قدریون یکی است لکن نحوه استدلال آن ها متفاوت می‌باشد. اثباتیون بر خلاف قدریون اعمال بعدی اشخاص را زائیده اعمال قبلی آنان می‌دانند. حال آنکه قدریون آن ها را در لوحی ثبت شده می‌دانند. بهر حال ما در مقام تشریح اصول عقاید آنان نیستیم و اشاره به اصول عقاید آنان صرفاً از نظر ارتباط آن با قاعده تعدد جرم می‌باشد.(همان، ۴)

عقایدی که عنصر معنوی یا اخلاقی را پذیرفته‌اند: مکاتبی که قائل به وجود عنصر معنوی یا مسئولیت اخلاقی هستند عبارتند از مکتب کلاسیک، نئو کلاسیک، مکتب فایده اجتماعی و چندین مکتب دیگر. گرچه اصول عقاید و سیاست جزائی هر یک از آنان تا حدودی با یکدیگر متفاوت می‌باشند ولی عموماً عنصر اخلاقی جرم و مسئولیت مجرمین را مورد تأیید قرار داده‌اند و لذا اساس قاعده تعدد جرم مورد قبول آنان قرار گرفته است.^[۱۴]

در جمع بندی این نظریات اینگونه باید گفت که عقایدی که عنصر معنوی را نپذیرفته‌اند قاعده تعدد معنوی جرم در نظریه آن ها جایگاهی ندارد، زیرا که در تعدد معنوی رکن معنوی و مادی باید وجود داشته باشد یعنی همان گونه که گفته شد عناوین متعدد یعنی جرایم متعدد و هر جرم نیز باید سه رکن وجود داشته باشد. ولیکن در نظر کسانی که عنصر معنوی جرم را پذیرفتند قاعده تعدد معنوی هم باید جایگاه خود را پیدا کند.

۲-۵-۲ رویکردها و سیستم‌های تعدد معنوی

در بین نظامهای حقوقی مختلف در خصوص «تعدد معنوی» نظریه های مختلف حقوقی ابراز شده است به نوعی که هر نظام حقوقی یکی از این نظریه ها را پذیرفته‌اند و به آن پایبندند. رویکردهایی که نسبت ‌به این قاعده وجود دارد در سه سیستم در زیر به آن پرداخته شده است. (علی آبادی، ۲۶۸:۱۳۶۸)

۲-۵-۲-۱ سیستم یکسانی تعدد مادی و معنوی

مطابق سیستمی که از طرف قانون ناسیونال سوسیال آلمان، اتخاذ شده قانوناً هیچ فرقی بین تعدد مادی و تعدد معنوی وجود ندارد قائل شدن فرق بین این دو بی‌فایده است. این سیستم از جهت سادگی، مرجع می‌باشد زیرا از اشکالاتی که تشخیص تعدد مادی از تعدد معنوی وجود دارد جلوگیری می‌کند. در سیستم قانونی آلمان قاعده تعدد جرم یکی از کیفیات مشدده بشمار می‌آید. آثار خیلی سخت برای متهم دارد سیستم مذبور از یک روح سرکوبنده نسبت به مجرم سرچشمه گرفته است از طرف دیگر نمی‌توان سیستم آلمان را یک سیستم منصفانه دانست، زیرا اگر بتوان قبول کرد تجمع چند جرم شدت مجازات را ایجاب می‌کند ولی نمی‌‍‌‌‌توان همین استدلال را ‌در مورد عمل واحد که واجد چند وصف است اقامه نمود، زیرا تعدد معنوی غالباً ناشی از طرز و نحوه تنظیم قانون است و همیشه مبین شدت مخالف بودن با اخلاق و یا خطرناکی آن برای جامعه نمی‌باشد.

۲-۵-۲-۲ سیستم مبنی بر نفی تعدد معنوی

از این رو، بحث از زمان تأثیر عوامل، می‌تواند آثار قابل توجهی، به ویژه در عرصه ی تعلیم و تربیت افراد، داشته باشد. آگاهی از زمان تأثیر عوامل و دانستن اینکه هر عامل در چه مقاطع یا مقاطع سنی، بیشترین و اصلی ترین تأثیر را دارد، به مربیان و دست اندرکاران امر تعلیم و تربیت کمک می‌کند تا تدارک لازم را ببینند و شرایط و تأثیرپذیری مثبت از عوامل گوناگون را فراهم نمایند و آسیب شناسی لازم نسبت به پیش گیری از پیامدهای سوء و منفی عوامل را داشته باشند. از این رو، به اختصار، زمان تأثیرگذاری عمده ی عوامل، مورد بررسی قرار می‌گیرد:

۱٫ خانواده

خانواده تنها عاملی است که می توان گفت: کمابیش در تمام مقاطع سنّی با فرد در ارتباط است و به نحوی در او تأثیرگذار. هر چند میزان تأثیرگذاری خانواده در همه ی مقاطع سنی یکسان نیست، اما خانواده از زمان انعقاد نطفه تا اوان بزرگسالی، در هنگامی که والدین و سایر اعضای خانواده زندگی می‌کنند و با فرد در ارتباطند، به نحوی بر انسان تأثیر می‌گذارد. در این میان، تأثیر خانواده از پیش از تولد تا سن ورود به مدرسه، تأثیری ویژه و انحصاری است و قابل رقابت با هیچ یک از عوامل دیگر نیست. در دوره ی جنینی و پس از تولد تا دو سالگی، از میان اعضای خانواده، تأثیر مادر بسیار برجسته تر و بلکه تأثیری بی بدیل است؛ چه اینکه فرد چه در دوره ی جنینی و چه در دوره ی شیرخوارگی، بیشترین تماس و ارتباط را با مادر دارد. از سوی دیگر، پدر به لحاظ مدیریت کلان خانه و حمایت جدّی از اعضای خانواده، به ویژه همسر، نقش مهم خود را ایفا می کند و این تأثیر در طول این دوره ادامه دارد. سایر اعضای خانواده- یعنی خواهران و برادران- نیز تأثیرگذاری عمده شان پس از تولد و به ویژه زمانی است که زمینه ی تعامل اجتماعی و ارتباطی کودک با آن ها فراهم می‌گردد و کودک توانایی برقراری ارتباط با آن ها را پیدا می‌کند. نقش خانواده پس از آغاز دوره مدرسه نیز ادامه می‌یابد، ولی هر قدر کودک به رشد جسمی، عقلی و عاطفی بیشتری دست می‌یابد و در ابعاد گوناگون به استقلال نزدیک‌تر می‌شود، از میزان وابستگی وی به خانواده کاسته و به تبع آن، تأثیرش بر شکل گیری شخصیت کمتر می شود، به گونه ای که رد دوره ی جوانی و اوان میان سالی، این تأثیر به حداقل می‌رسد.

۲٫ مدرسه

عامل مدرسه، همچنان که از نامش پیدا‌ است، زمان تأثیرگذاری اش در وقتی است که کودک و نوجوان در مدرسه حضور دارد. کودک از سن پنج- شش سالگی وارد مدرسه می شود و مدرسه از طریق عناصر و اجزای گوناگونش، از قبیل معلمان، کتاب های درسی، شیوه های آموزش، مقررات و ضوابط اجرایی بر دانش آموز تأثیر می‌گذارد. به دلیل آنکه افراد در سنین کودکی منفعل تر و تأثیرپذیرترند، در دوران اولیه ی مدرسه، میزان تأثیرگذاری آن برجسته تر است. این روند ادامه دارد، به ویژه زمانی که فرد دست به انتخاب رشته ی تحصیلی می زند و در آن به تحصیل می پردازد. در این صورت، به تدریج، رشته ی تحصیلی انتخاب شده به نحوی آینده ی وی را رقم می زند و بخشی از هویت و شخصیت وی می‌گردد و شخصیت وی را تحت تأثیر جدی قرار می‌دهد. ‌بنابرین‏، زمان غالب و به عبارت دیگر، بیشترین تأثیر عامل مدرسه در مقطع اولیه ی دانش آموزی و پس از انتخاب رشته ی تحصیلی و تحصیل در آن است.

۳٫ دوستان و همسالان

از زمانی که کودک توانایی برقراری ارتباط با دیگران را پیدا می‌کند، نقش همسالان و دوستان در شکل گیری شخصیت وی آشکار می‌گردد و این روند ادامه دارد و در دوره ی نوجوانی، این تأثیر به اوج خود می‌رسد. به بیان دیگر، کانون تأثیرگذاری عامل دوستان و همسالان در دوره ی نوجوانی است و در این دوره، گروه همسالان و دوستان بیش از دوره های دیگر، چه در جهت مثبت و چه منفی، بر فرد تأثیر می‌گذارند.

۴٫ ناهشیاری

فروید به عنوان نظریه پردازی که به طور گسترده عامل «ناهوشیاری» را مورد بررسی قرار داده، بر اهمیت سال‌های نخستین کودکی در تعیین شخصیت بزرگ سال تأکید ‌کرده‌است. وی معتقد است: شخصیت بزرگسالی ما توسط تعامل هایی که پیش از پنج سالگی ما صورت گرفته اند، تعیین می شود؛ یعنی در زمانی که کنترل کمی داشته ایم. این تجربه ها برای همیشه ما را در چنگال نگه می دارند ‌بنابرین‏، می توان گفت: در حقیقت، زمان شکل گیری عامل «ناهوشیاری عاطفی» در دوره ی کودکی و پیش از پنج سالگی است، و اما اینکه چه زمانی تأثیر این عامل تجلی پیدا می‌کند دوره ی پس از کودکی است. در دوره های پس از کودکی، فرد به نحو قابل توجهی تحت تأثیر عامل ناهوشیاری قرار می‌گیرد و این عامل رفتارهای او را شکل می‌دهد. در زمینه ی «ناهوشیاری شناختی» نیز می توان گفت: تأثیر آن از زمانی است که فرد به توانایی‌های شناختی دست یافته است و می‌تواند شناخت های هوشیارانه­ی خود از ناهوشیارانه را تمیز دهد. ‌بنابرین‏، عامل مذبور، در طول زندگی شناختی فرد، می‌تواند بر فرد تأثیرگذار باشد.

۵٫ اراده

تأثیر عامل اراده از زمانی آغاز می شود که فرد به جلوه هایی از استقلال فکری دست یافته باشد و قادر شود تا خود سود و زیان امور را مورد ارزیابی قرار دهد و ‌بر اساس مصالح و منافع خود، اعم از مادی و معنوی، تصمیم بگیرد و در پی انجام عمل و رفتاری مناسب با وضعیت موجود برآیند. این گونه استقلال و توان تشخیص سود از زیان معمولاً در آستانه ی دوره ی نوجوانی شکل می‌گیرد و به تدریج، تقویت می‌گردد، به گونه ای که در پایان دوره ی نوجوانی و اوان بزرگسالی، فرد به استقلال کامل می‌رسد و مستقل از عوامل تأثیرگذار پیشین، مانند خانواده و مدرسه، می‌تواند تصمیم بگیرد و زندگی مستقلی داشته باشد. اریک اریکسون مراحل روانی اجتماعی رشد را به هشت مرحله تقسیم می‌کند؛ چهار مرحله مربوط به دوره ی کودکی و چهار مرحله ی دیگر از آغاز نوجوانی تا بزرگسالی و پایان عمر است. وی معتقد است: اراده ی آزاد می‌تواند بیشتر ‌در مورد چهار مرحله ی آخر پرورش یابد. او همچنین بر این باور است که دوران بزرگسالی، یعنی از پایان نوجوانی تا قریب ۳۵ سالگی، فرد از والدین و سازمان های والدین مانند مدرسه، مستقل می شود و به عنوان بزرگسالی پخته و مسئول، شروع به کار کردن می‌کند.(شولتز، ترجمه سید محمدی، ۱۳۸۴)

میزان تاثیر عوامل

تردیدی نیست که تأثیر عوامل شکل گیری شخصیت یکسان و هم اندازه نیست، بلکه این عوامل با برخورداری از ویژگی ها و شرایط متفاوت، نوع و میزان تأثیرگذاری شان متفاوت است. بحث از «میزان تأثیر عوامل» از این نظر اهمیت دارد که دست اندرکاران امر تعلیم و تربیت با آگاهی از وزن هر عامل در شکل گیری شخصیت، اهتمام متفاوتی به آن دارند و به تناسب اهمیت هر عامل، زمینه تأثیرگذاری آن را فراهم می‌سازند و حساسیت بیشتری نسبت به آن نشان می‌دهند. اما آنچه در این میان مهم است چگونگی تعیین میزان تأثیر عوامل گوناگون است. آیا این امر به راحتی ممکن است؟ آیا می توان ملاک هایی را برای سنجش میزان تأثیر و اهمیت هر یک از عوامل ارائه نمود و با مقایسه ی شرایط، ویژگی عوامل گوناگون را بررسی نمود؟