فصل دوم

ادبیات و پیشینه تحقیق

۲-۱- مقدمه

در سال‌های اخیر که رقابت در تمام زمینه‌های اقتصادی ایجاد شده است و تنها کسانی در بازار باقی می‌مانند که توان رقابت با سایر رقبا را داشته باشند، یکی از عوامل مهمی که مدنظر قرار گرفته کارایی در فعالیت‌ها است. کارایی یکی از عوامل مهم برای کسب توان رقابت و همچنین حفظ آن در بازار است.

حسابرسی و ارائه خدمات حسابرسی نیز از این امر مستثنی نبوده و نیست. در حرفه حسابرسی نیز هر کس بتواند بهترین خدمات را در کمترین زمان و با حداقل هزینه ارائه کند، می‌تواند در بازار موفق‌تر باشد. یا به عبارت دیگر هر که بتواند در ارائه خدمات، کارایی بیشتری داشته باشد، توان رقابتی بالاتری خواهد داشت و می‌تواند سهم خود را از بازار خدمات حرفه‌ای حفظ و حتی ارتقا دهد.

در این سال‌ها این سؤال که آیا حسابرسی صورت‌های مالی توسط مؤسسات حسابرسی به شکل کارایی انجام می‌شود یا خیر، مورد توجه محققان و فعالان حرفه حسابداری و حسابرسی بوده است. به عنوان مثال می‌توان گفت که تشخیص عدم کارایی در یک حسابرسی خاص می‌تواند یک انگیزه‌ای در حسابرسان ایجاد نماید تا تغییراتی در نحوه فعالیت‌های خود ایجاد کنند، چرا که این عدم کارایی می‌تواند سهم آن ها را از بازار خدمات حسابرسی تحت تأثیر قرار دهد و موجب از دست رفتن سهم آن ها از بازار گردد. همچنین شناخت ویژگی‌های یک حسابرسی نسبتاً ناکارا باعث ایجاد یک بینش مفید از ویژگی‌های مؤثر بر کارایی حسابرسی صورت‌های مالی می‌گردد (استاین و سیمونیک، ۲۰۰۴). ^[۳] این شناخت‌ها و تحقیقات می‌توانند راهگشایی برای مطالعات دیگری باشند که در حقیقت برای رشد کارایی حسابرسی صورت‌های مالی حیاتی و مهم است و آن مشخص کردن عواملی است که کارایی حسابرسی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. با شناخت این عوامل حسابرسان می‌توانند با انجام تغییراتی هر چند جزئی در مراحل کار با درخواست تغییراتی در محیط کار یا اطلاعات ارائه شده توسط صاحب کار یا شرکت تحت حسابرسی روند انجام حسابرسی را تسریع بخشید و کار را با هزینه های کمتری به انجام رسانند.

۲-۲- بخش اول: مبانی نظری تحقیق

۲-۲-۱- پیشینه مختصر حسابرسی در ایران

پیش درآمد مطالعه مفهوم کارایی حسابرسی و ارائه خدمات حسابرسی در ایران می‌تواند نظری بر تاریخچه حسابرسی در ایران باشد.

حسابرسی به مفهوم نظارت و بازرسی، در ایران و اسلام به زمانی بر می‌گردد که منبعی (اعم از مالی یا غیرمالی) در جایی وجود داشته باشد. هر گاه انتقال ثروت مطرح شده، نوعی نظارت و بازرسی نیز با خود به همراه داشته است. خصوصاًً نظارت حکومت بر اعضاء و کارکنان خود و تفتیش اعمال و رفتار والیان و مأمورین دولتی از دیرباز وجود داشته و شاید بتوان گفت سابقه آن نزدیک و همراه سابقه تشکیل جوامع اولیه و حکومت‌ها است (فلسفه حسابرسی، حساس یگانه ، ۱۳۸۴).

اولین گام در استفاده از خدمات حسابرسی در ایران که در قانون تجارت ۱۳۱۰ که به اقتباس از قانون تجارت بلژیک تهیه و تصویب شد، در ارتباط با شرکت‌های سهامی مقرر گردید که مجمع عمومی هر شرکت سهامی یک یا چند بازرس از بین صاحبان سهام یا خارج از آن ها انتخاب کند تا به حساب‌ها و اسناد و مدارک شرکت رسیدگی کنند. پس از آن در سال ۱۳۲۸ لزوم استفاده از خدمات حسابداران خبره در امر حسابرسی مالیاتی برای اولین بار در قانون مالیات بر درآمد آن سال عنوان شد. قانون مذبور مقرر داشت تا هر زمان انجمن محاسبین قسم خورده تشکیل شد و ‌در مورد حساب‌های شرکتی اظهار نظر کرد، وزارت دارایی نتیجه رسیدگی آنان را ‌در مورد حساب یا ترازنامه شرکت‌ها بپذیرد و مبنای تشخیص مالیات قرار دهد. این حکم در قانون مالیاتی سال ۱۳۳۵ نیز عیناً تکرار شد و برای اجرا، آئین‌نامه مربوط در سال ۱۳۴۰ تهیه و به تصویب وزیر دارایی وقت رسید. پس از آن اساسنامه انجمن محاسبین قسم خورده نیز در سال ۱۳۴۲ تهیه و تصویب شد و در آن تدوین اصول حسابداری و حسابرسی و موازین حرفه‌ای و اخلاقی حسابداران عضو انجمن نیز پیش‌بینی گردید.

در سال ۱۳۴۵ که قانون مالیات‌های مستقیم تصویب شد، انجمن محاسبین قسم‌خورده تکیه‌گاه قانونی خود را از دست داد و قانون فوق مقرر داشت که برای تعیین حسابداران رسمی و فراهم شدن وسایل لازم جهت بالا بردن سطح معلومات حسابداری و تهیه زمینه مساعد برای تدوین و نظارات بر اجرای موازین حرفه، کانون حسابداران رسمی تشکیل شود. آئین‌نامه نحوه تعیین حسابداران رسمی در سال ۱۳۴۶ و اساسنامه آن در سال ۱۳۵۱ به تصویب رسید. همچنین اصلاحیه قانون تجارت مصوب ۱۳۴۷ نیز مقرر داشت که شرکت‌های سهامی عام موظف هستند تا گزارش حسابداران رسمی را نیز ضمیمه صورت‌های مالی سالانه خود کنند.

در سال ۱۳۵۰ با توجه به گسترش روزافزون شرکت‌ها و مؤسسات انتفاعی دولتی، شرکت سهامی حسابرسی که سهام آن تماماً متعلق به دولت بود به منظور حسابرسی شرکت‌های تابعه وزارت آب و برق تشکیل شد، اما در عمل شرکت سهامی حسابرسی اغلب شرکت‌های دولتی را حسابرسی می‌کرد.

در نهایت در سال ۱۳۵۷ با پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن‌ماه آن سال و مصادره شرکت‌های متعلق به تعدادی از سرمایه‌داران وابسته به رژیم گذشته و ملی شدن تعدادی از صنایع و واحدها، ادامه فعالیت‌های مؤسسات حسابرسی به حالت تعلیق درآمد و بالاخره در سال ۱۳۵۹ در لایحه قانونی اصلاح پاره‌ای از مواد قانون مالیات‌های مستقیم، مواد مربوط به حسابداران رسمی لغو و در واقع کانون حسابداران رسمی منحل شد و صرفاً رسیدگی حسابداران مورد قبول وزارت امور اقتصادی و دارایی به دفاتر شرکت‌ها مورد قبول بود.

در همین زمان با توجه به ملی کردن و مصادره شرکت‌ها، سازمان‌ها و واحدهای بسیار، تشکیل مؤسساتی جهت حسابرسی شرکت‌ها و سایر واحدهای ملی یا مصادره شده ضروری به نظر می‌رسید، لذا مؤسسه حسابرسی سازمان صنایع ملی و سازمان برنامه، مؤسسه حسابرسی بنیاد مستضعفان و مؤسسه حسابرسی بنیاد شهید طی سال‌های ۱۳۵۹ الی ۱۳۶۲ تأسیس شدند. سپس در سال ۱۳۶۲ موضوع ادغام مؤسسات حسابرسی بخش عمومی مطرح و قانون تشکیل سازمان حسابرسی به تصویب رسید. با تصویب اساسنامه قانونی، سازمان حسابرسی در سال ۱۳۶۶ با ادغام مؤسسات حسابرسی موجود در بخش دولتی تشکیل شد. فعالیت سازمان حسابرسی به عنوان تنها مرجع حسابرسی در ایران بیش از یک دهه بدون هیچ‌گویه تغییری ادامه داشت. تا مجدداً بحث مربوط به استفاده از خدمات حرفه‌ای و حسابرسی حسابداران رسمی مطرح شد.

مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۷۲ قانونی را به تصویب رساند که نحوه استفاده از خدمات تخصصی و حرفه‌ای حسابداران رسمی را برای حسابرسی و بازرس قانونی شرکت‌های سهامی و برخی دیگر از مؤسسات انتفاعی بیان می‌کند. به موجب این قانون، مقرر است آئین‌نامه‌های مربوط به چگونگی استفاده از خدمات و گزارش‌ها، تعیین صلاحیت و چگونگی انتخاب و اساسنامه جامعه حسابداران رسمی ایران به تصویب هیئت وزیران برسد و جامعه حسابداران رسمی ایران تشکیل شود.

حال به خروجی spssآزمونt یک نمونه ای برای فرضیه دوم توجه کنید.

جدول ۴-۷: خروجی spss آزمون تی فرضیه دوم

متغیر

میانگین جامعه

میانگین نمونه

نمره T

درجه آزادی

سطح معناداری

فرض تأیید شده

شناخت و میزان اتکای حسابرسان بر سیستم کنترل داخلی

۳

۴٫۳۵
۴۱٫۲۳
۱۱۷
۰٫۰۰۱

فرض H0 رد و فرض H1 پذیرفته می شود.

با توجه به جدول بالا و سطح معنی داری که مقدار آن ۰٫۰۰۱ و کمتر از خطای نوع اول ۰٫۰۵ است از طرفی |T| > نتیجه می‌گیریم که فرض صفر رد می‌شود و فرض دوم یعنی تفاوت میانگین جامعه و نمونه پذیرفته می‌شود. و از آنجا که میانگین نمونه ۴٫۳۵ و میانگین جامعه ۳ است نتیجه می‌گیریم که میانگین نمونه بیشتر از میانگین جامعه است و چون این تفاوت معنی‌دار است می‌توان نتیجه گرفت که از دیدگاه پاسخ دهندگان شناخت و میزان اتکای حسابرسان بر سیستم کنترل داخلی اثر معنی‌داری بر کارایی حسابرسی دارد.

۴-۴-۳ فرضیه سوم

استفاده از خدمات حسابرس داخلی اثر معنی داری بر کارایی حسابرسی دارد.

فرضیات صفر و یک مناسب برای آزمون فرضیه بالا به شکل زیر هستند.

H_.: استفاده از خدمات حسابرس داخلی اثر معنی داری بر کارایی حسابرسی ندارد.

H₁:استفاده از خدمات حسابرس داخلی اثر معنی داری بر کارایی حسابرسی دارد.

برای پاسخ به آزمون فوق مانند آزمون های قبل ازآزمون t تک متغیره استفاده می‌کنیم.

حال به خروجی spss آزمونt یک نمونه ای برای فرضیه دوم توجه کنید.

جدول ۴-۸: خروجی spss آزمون تی فرضیه سوم

متغیر

میانگین جامعه

میانگین نمونه

نمره T

درجه آزادی

سطح معناداری

فرض تأیید شده

استفاده از خدمات حسابرس داخلی

۳

۴٫۲
۲۴٫۷
۱۱۷
۰٫۰۰۱

فرض H0 رد و فرض H1 پذیرفته می شود.

با توجه به جدول بالا و سطح معنی داری که مقدار آن ۰٫۰۰۱ و کمتر از خطای نوع اول ۰٫۰۵ است از طرفی |T| >نتیجه می گیریم که فرض صفر رد می شود و فرض دوم یعنی تفاوت میانگین جامعه و نمونه پذیرفته می شود. و از آنجا که میانگین نمونه ۴٫۲ و میانگین جامعه ۳ است نتیجه می گیریم که میانگین نمونه بیشتر از میانگین جامعه است و چون این تفاوت معنی‌دار است می توان نتیجه گرفت که از دیدگاه پاسخ دهندگان استفاده از خدمات حسابرس داخلی اثر معنی داری بر کارایی حسابرسی دارد و موجب افزایش کارایی حسابرسی می شود.

برای فرضیه های ۴ و ۵ و ۶ و ۷ به همین شکل از آزمون t یک نمونه ای استفاده می‌شود و برای فرضیه ۸ از آزمون t دو نمونه مستقل استفاده می‌کنیم؛ فرضیات و خروجی آزمون آن ها در زیر آمده است.

۴-۴-۴ فرضیه چهارم

کاهش هزینه اجرای حسابرسی اثر معنی‌داری بر کارایی حسابرسی دارد

فرضیات صفر و یک مناسب برای آزمون فرضیه بالا به شکل زیر هستند.

H_.: کاهش هزینه ی اجرای حسابرسی اثر معنی داری بر کارایی حسابرسی ندارد.

H₁: کاهش هزینه ی اجرای حسابرسی اثر معنی داری بر کارایی حسابرسی دارد.

جدول ۴-۹: خروجی spss آزمون تی فرضیه چهارم

متغیر

میانگین جامعه

میانگین نمونه

نمره T

درجه آزادی

سطح معناداری

فرض تأیید شده

کاهش هزینه ی اجرای حسابرسی

۳

۳٫۹۹
۱۷٫۵۶
۱۱۷
۰٫۰۱۲

فرض H0 رد و فرض H1 پذیرفته می شود.

با توجه به جدول بالا و سطح معنی داری که مقدار آن ۰٫۰۱۲ و کمتر از خطای نوع اول ۰٫۰۵ است از طرفی |T| > نتیجه می‌گیریم که فرض صفر رد می‌شود و فرض دوم یعنی تفاوت میانگین جامعه و نمونه پذیرفته می شود. و از آنجا که میانگین نمونه ۳٫۹۹ و میانگین جامعه ۳ است نتیجه می گیریم که میانگین نمونه بیشتر از میانگین جامعه است و چون این تفاوت معنی‌دار است می‌توان نتیجه گرفت که از دیدگاه پاسخ‌دهندگان کاهش هزینه اجرای حسابرسی اثر معنی داری بر کارایی حسابرسی دارد و موجب افزایش کارایی حسابرسی می شود.

1. 1. -Stein­&Simunic ↑

1. 1. – Radciliff ↑

1. 1. -Stein & simunic ↑

1. 1. – Blodijk, H., et al ↑

1. 1. – Palmrose. ↑

1. 1. – Fixed Fee. ↑

1. 1. – Cost- Robin barsment. ↑

1. 1. – o‘keefe. ↑

1. 1. – Simunic. ↑

1. 1. – Stein. ↑

1. 1. – Francis & Sivean. ↑

1. 1. – Dapuch. ↑

1. 1. – Stochastic frothier estimation. ↑

1. 1. – Data envelopment analysic. ↑

1. 1. – Blodi jk, H., et al. ↑

1. 1. – Estein. ↑

1. 1. – Survey. ↑

1. 1. – Fact- Finding. ↑

1. 1. – Relaibility. ↑

1. 1. – Validity. ↑

1. 1. – دیگر مقیاس‌های سنجش نگرش عبارتند از ترستون، گوتمن، فاصله اجتماعی و گاتمن. ↑

۵-۱-۲۳-۲ هنجار اخلاقی^[۶۵]

محققان مختلف هنجار اخلاقی را به عنوان پیش‌بینی کننده مستقل اضافی تمایل (علاوه بر نگرش، هنجار ذهنی و کنترل رفتار درک شده) می‌دانند (بامبرگ و موزر،۲۰۰۷). در این راستا بیسونت و کنتنتو هنجار اخلاقی را مسئولیت درک شده نامیده‌اند و این متغیر را بر رفتار و تمایل مؤثر می‌دانند( یزدان پناه و همکاران،۲۰۱۱؛۲۰۱۴) و عبارت از تصور فرد از درست یا نادرست بودن اخلاقی انجام یک رفتار خاصی که دربرگیرنده احساس شخصی و احساس مسئولیت فرد در قبال انجام یا عدم انجام آن رفتار خاص است(آجزن،۱۹۹۹؛ کانر و آرمیتاژ،۱۹۹۸). به عبارت دیگر هنجارهای اخلاقی، قوانین یا ارزش های درونی اخلاقی، هستند که به وسیله پاداش ها و یا مجازات های خود هدایتی پیش‌بینی شده برانگیخته شده اند(آرولا و همکاران^[۶۶]، ۲۰۰۹). هنجار اخلاقی تعیین کننده ی نیت رفتاری پیشنهاد شده توسط تریندیس (۱۹۸۰) است که رفتار بین فردی و اشاره به احساس تعهد اخلاقی فرد نسبت به انجام دادن رفتار است(کته و همکاران، ۲۰۱۱).

۶-۱-۲۳-۲ هویت خود^[۶۷]

همچنین در مدل رفتار برنامه ریزی شده شواهد در حال رشد برای گنجاندن مفهوم خود (چگونه یک فرد خودش را درک می‌کند) به عنوان پیش‌بینی کننده از تمایل رفتار وجود دارد (بارتون^[۶۸]،۲۰۰۴؛ پلینگ و ویت^[۶۹]، ۲۰۰۹؛ نیگبار و همکاران^[۷۰]،۲۰۱۰). با توجه به اهمیت هویت خود در ساختار روانشناسی اجتماعی و معاصر به چالش کشیدن آن در بسیاری از موارد ممکن است در بررسی تاثیر در تصمیم گیری مطلوب باشد. هویت به عنوان جنبه‌های برجسته و ماندگار از درک خود فرد می‌باشد. هویت خود از هنجار ذهنی متفاوت و اغلب به عنوان هنجار اجتماعی درونی نشان داده می شود(بارتون،۲۰۰۴). یک مطالعه توسط چارنگ و همکاران(۱۹۸۸) نیز نشان داد که او نیز به هویت خود به عنوان یک عامل مستقل از تمایل رفتاری دست یافت(هولست و ایورسن،۲۰۱۲). طبق تئوری استریکر مفهوم خود شامل ارزیابی فرد از مجموعه‌ای از نقش‌های اجتماعی ساخته شده اجتماعی است و منعکس کننده حدی که یک فرد خودش را دارای شاخص‌هایی برای انجام آن نقش اجتماعی خاص می‌بیند( یزدان پناه و همکاران،۲۰۱۱؛ ۲۰۱۴). مفهوم خود، ‌بنابرین‏، به عنوان یک برچسب که مردم برای توصیف خود استفاده می‌کنند، تفسیر شده است. همچنین انتظار می رود تاثیر مهمی بر نیات داشته باشد (کوک و همکاران^[۷۱]،۲۰۰۲). به عبارت دیگر طبق تئوری استرایکر، خود مجموعه ای از نقش های ساختار اجتماعی است که منعکس کننده میزانی است که هر فرد خود را به عنوان معیاری برای نقش های اجتماعی خاص می بیند(پلینگ و ویت، ۲۰۰۹).

۷-۱-۲۳-۲ هنجار توصیفی^[۷۲]

به گفته ی آرونسون و ویلسون هنجار توصیفی اطلاعات مربوط به راه قابل قبول و یا معمولی رفتار به داخل هر گروه مشخص و از رفتار اعضای ‌گروه‌های دیگر مشتق شده است. هنجارهای توصیفی منعکس کننده درک ‌در مورد میزان شیوع یک رفتار است و سنجش اعتقاد فرد ‌در مورد رفتارهای دیگران می‌باشد(فوروارد^[۷۳]،۲۰۰۸). تعداد قابل توجهی از پژوهش ها نشان داده شده که هنجارهای توصیفی یک منبع مهم نفوذ در رفتار را تشکیل می‌دهند. با این حال، این نفوذ همیشه در جهت مورد نظر نیست. تا به امروز، اکثر مطالعات بر هنجارهای توصیفی و رفتار سلامت متمرکز شده اند(استوکا و همکاران^[۷۴]، ۲۰۱۲). همچنین سازه ای است که به عنوان پیش‌بینی رفتار مورد استفاده قرار می‌گیرد، که انعکاس درک رفتار افراد دیگر برای انجام ‌رفتار است(ویت و همکاران^[۷۵]، ۲۰۰۹). به عبارت دیگر جزئی از باورهای هنجاری اما سازه ای مجزا از هنجار ذهنی است که اشاره دارد به ذهنیت فرد نسبت به اینکه چقدر دیگران (افراد مهم در زندگی) آن رفتار خاص را انجام می‌دهند(فوروارد،۲۰۰۶). هنجارهای توصیفی نفوذ رفتار، دادن اطلاعات غیر مستقیم در اعمال تطبیقی ​​در یک وضعیت خاص می‌باشد(کانووا و همکاران^[۷۶]،۲۰۰۸). مطالعات کمی در زمینه هنجارهای توصیفی انجام گرفته و بیشتر مطالعات انجام گرفته کاربرد این هنجار را در رفتارهایی ضد اجتماعی متمرکز ‌کرده‌است(فوروارد، ۲۰۰۶).

۲-۲۳-۲ نظریه شغلی شناختی-اجتماعی^[۷۷]

نظریه شغلی شناختی اجتماعی یکی از مهمترین نظریه های پذیرفته شده و دارای اعتبار مورد بحث در ادبیات حرفه ای جهت درک علایق شغلی و تمایلات است(اسمیت و فؤاد^[۷۸]،۱۹۹۹؛ سوانسون و گر^[۷۹]،۲۰۰۰؛ گر و لیورک^[۸۰]،۲۰۰۰). نظریه شغلی شناختی اجتماعی توضیح کارکرد روانی اجتماعی انسان در شرایط تعامل میان رفتار، شناخت، عوامل شخصی و رویدادهای محیطی است(زیکیک و ساک^[۸۱]، ۲۰۰۹). این نظریه که بر پایه ی نظریه ی بندورا توسعه یافته است، برای تبیین و پیش‌بینی دستاوردهای عملکرد با توجه به همه ی جنبه‌های شناختی، عاطفی و رفتاری و در نظر گرفتن مسائل شغلی مناسب به نظر می‌رسد(لنت و همکاران^[۸۲]، ۲۰۱۰). چارچوب نظریه شغلی شناختی اجتماعی متمرکز بر سه متغیر باورهای خودکارآمدی، نتیجه ی انتظارات و اهداف(تمایل) است (یوول و همکاران^[۸۳]،۲۰۱۲). ‌بنابرین‏ در ادامه نظریه شغلی شناختی اجتماعی تشریح شده است :

۱-۲-۲۳-۲ خودکارآمدی^[۸۴]

خودکارآمدی سازه اصلی در تئوری شغلی شناختی اجتماعی بندورا(۱۹۷۷) است. این سازه به توانایی ادراک شده فرد در ایجاد و انجام یک کنش مطلوب اشاره می‌کند. در نظریه ی شغلی شناختی اجتماعی، خودکارآمدی نزدیک ترین تنظیم کننده رفتار انسان است و پیش‌بینی کننده ی قوی فکری است که انگیزه و عمل را تحت تاثیر قرار می‌دهد(زیکیک و ساک، ۲۰۰۹) و به اعتقاد و باور فرد به توانایی هایش در سازماندهی فعالیت ها و انجام موفق رفتار مورد نظر برای نیل به نتیجه مشخص در شرایط معین اطلاق می شود. هر چه این باور و اعتقاد بیشتر باشد افراد راحت تر به کارهای سخت نزدیک تر می‌شوند(بندورا^[۸۵]،۱۹۸۲). همچنین خودکارآمدی به عنوان یک عامل واسطه برای رفتار فعال و تغییر رفتار صرف نظر از سطح توانایی است(بندورا،۱۹۷۷). خودکارآمدی، اعتقاد یک فرد به توانایی خود برای موفق شدن در یک وضعیت خاص است. به عقیده ی بندورا این اعتقاد، عامل تعیین کنند ه ی چگونگی تفکر، رفتار و احساس افراد است. در واقع باورهای خودکارآمدی دارای قدرت انگیزشی بسیار بالایی هستند زیرا انتظارات پیامدی افراد در رابطه با موفقیت را تحت تاثیر قر ار می‌دهند و تعیین کننده میزان تلاش و پایداری فرد هستند(افکلید^[۸۶]،۲۰۱۱) و به اعتقاد آجزن می‌تواند تحت تأثیر انتخاب فعالیت‌ها، آماده‌سازی برای انجام فعالیت، تلاش صورت گرفته برای عمل به فعالیت و همچنین الگوهای فکری و واکنش‌های عاطفی باشد (آجزن، ۱۹۹۱). خودکارآمدی و کنترل رفتاری درک شده تقریبا مترادف هم دیده می‌شوند با این حال، خود کارآمدی دقیق تر به صلاحیت و شایستگی فرد و رفتار آینده مرتبط است(اسچوارز و لاسزینکا^[۸۷]،۲۰۰۶).

۲-۲-۲۳-۲ نتیجه انتظارات^[۸۸]

د- اسناد: سند از مهمترین و رایج ترین دلیل ادعاهای اصحاب دعوا در دعاوی و امور غیر کیفری است . در عقود و قرار های که مبنای بیشتر روبط حقوقی را تشکیل می‌دهد ، طرفین معمولا دلیل وجود چنین رابطه ی حقوقی را به قوت حافظه ی یک یا چند گواه و عمر دراز و صداقت آن ها واگذار نمی نمایند بلکه با تنطیم سند ، دلیل وقوع عقد و قراردادی را که منعقد می‌کنند تدراک می نمایند. سند ، در لغت به معنا «آنچه بدان اعتماد کنند » آمده است. در اصطلاح حقوقی «سند عبارت است از هر نوشته که در مقام دعوا یا دفاع قابل استناد باشد » (ماده ۱۲۸۴ ق.آ.د.م ) . ‌بنابرین‏ نوشته در صورتی سند شمرده می شود که بتوا ند در دادرسی دلیل قرار گیرد. «…. نوشته ، خط یا علامتی است که در روی صفحه نمایان باشد خواه از خطوط متداول باشد یا غیر متداول ، مانند رمزها و علاماتی که دو یا چند نفر برای روابط بین خود قرار داده‌اند . صفحه ای که نوشته بر آن نمایان است فرقی نمی نماید که کاغذ یا پارچه باشد یا آنکه چوب ، سنگ ، آجر ، فلز و یا ماده ی دیگری . خطی که بر صفحه نمایان است فرقی ندارد که به وسیله ی ماده ی رنگی با دست نوشته شده یا با ماشین کپی و یا چاپ شده باشد همچنان که فرق نمی نماید که بر صفحه حک شده باشد یا آنکه به وسیله ی آلتی برجستگی بر صفحه ایجاد کرده باشند^[۷۹]۱ …» اگرچه سند معمولا در اعمال حقوقی مانند عقود و ایقاعات از قبیل بیع ، اجاره ، نکاح ، طلاق ،فسخ و رجوع نوشته می شود اما می‌تواند در اعمال مادی و وقایع حقوقی نیز نوشته شود همان گونه که تولد و وفات در اسناد سجلی به وسیله ی ادرات ثبت احوال نوشته می شود . به هر روی ، نوشته را علی القاعده در صورتی می توان به مفهوم اصطلاحی ، سند دانست که از جمله دارای امضاء ، اثر انگشت و یا مهر شخصی باشد که سند به او نسبت داده می شود. اقامه ی سند در دعوا ، نه تنها موجب می شود که دادگاه و اصحاب دعوا به مقررات ماهوی مربوط به سندتوجه نمایند ویا جنبه ی شکلی سند مورد توجه قرار گیرد . در دعاوی مطروحه در مراجع حقوقی و سایر مراجع غیر کیفری ، اسناد و مدارکی که طرفین فراهم کرده‌اند هنوز از مهمترین و رایج ترین دلیل ادعایی آن ها را تشکیل می‌دهد . طرفی که برای اثبات ادعای خود به سند استناد می کند ، معمولا امید زیادی به پیروزی دارد زیرا قانون تشخیص میزان ارزش و تاثیر این دلیل را در اختیار دادگاه قرار نداده در حالی که ‌در مورد دلایل دیگری مانند ، کارشناسی ، اماره ی قضایی و وسایل اثباتی که اماره شمرده می شود ،تشخیص و ارزیابی دادگاه علی القاعده نقش تعیین کننده دارد . البته در اسناد نیز دادگاه که باید به مفاد آن توجه و آن را تفسیر نماید و تشخیص دهد که موضوع ادعا مربوط و بر آن کارایی دارد.

اما این اختیار مربوط به تفسیر سند است که با کنترل مرجع عالی اعمال می شود .پس هریک از طرفین که سندی مؤثر علیه او مورد استناد قرار گرفته ، در نخستین گام باید دفاع در برابر سند را تدارک نماید تا از شکست معمولا حتمی خود جلوگیری کند.طرفی که به دفاع در برابر سند می اندیشد ، با دو شیوه ی دفاعی روبرو می شود که علی القاعده می‌تواند یکی از آن ها را برگزیند . نخستین شیوه ، دفاع ماهوی است از جمله ادعای بطلان معامله ی موضوع سند ، ادعای فسخ معامله ی موضوع سند و… . دومین شیوه ، دفاعی است که« شکلی» خوانده می شود .منظور از دفاع شکلی در برابر اسناد ، تعرض به اصالت اسناد است ؛ بدین معنا که به طور کلی طرفی که سند علیه او مورد استناد قرار گرفته ، صدور سند از سوی خود یا اگر سند منتسب به دیگری است صدور سند از سوی منتسب الیه را نمی پذیرد و یا آن را نا همسان با چهره و وصف اصیل آن اعلام می کند . دفاع شکلی یا تعرض به اصالت سند ، به هر روی ، تنها تحت سه عنوان انکار، تردید ، و ادعای جعل امکان پذیر است . هر یک از اصحاب دعوا می‌تواند به عنوان دلیل ادعای خود به سندی عادی استناد نماید که منسب به طرف مقابل است ؛ این طرف می‌تواند نسبت به اصالت آن سکوت نموده ، اصالت آن را پذیرفته و یا به اصالت آن تعرض نماید . تعرض به اصالت چنین سندی می‌تواند در چارچوب « انکار» باشد .در حقیقت « کسی که علیه او سند نیز غیر رسمی ابراز می شود می‌تواند خط یا مهر یا امضاء و یا اثر انگشت منتسب به خود را انکار نماید و احکام منکر بر او مترتب می‌گردد. …» (ماده ی ۲۱۶ق.آ.د.م) .سند غیر رسمی که علیه هریک از اصحاب دعوا مورد استناد قرار می‌گیرد می‌تواند منسب به شخص دیگری باشد در این صورت شخصی که سند علیه او مورد استناد قرار گرفته و اصالت سند را نمی پذیرد و به هر علت مایل به ادعای جعل نمی باشد ، می‌تواند نسبت به آن تردید کند . اظهار تردید یا انکار نسبت به دلایل و اسناد ارائه شده حتی الامکان باید تا اولین جلسه ی دادرسی به عمل آید و چنانچه در جلسه ی دادرسی منکر شود و یا نسبت به صحت و سقم آن سکوت نماید حسب مورد آثار انکار و سکوت بر او مترتب خواهد شد . در مواردی که رأی‌ دادگاه بدون دفاع خوانده صادر می شود ، خوانده ضمن واخواهی از آن انکار یا تردید خود را به دادگاه اعلام می‌دارد نسبت به مدارکی که در مرحله ی واخواهی مورد استناد واقع می شود اظهار تردید یا انکار باید تا اولین جلسه ی دادرسی به عمل آید.«( ماده ی۲۱۷ ق.آ.د.م ) .با این همه ، در مواردی قانون‌گذار صریحا ارائه ی سند ردر جلسه ی بعد را نیز اجازه داده (قسمت آخر ماده ۹۶و ماده ۹۷ق.آ.د.م) روشن است که احترام به اصل تناظر ایجاب می کند که در چنین صورتی به طرف مقابل فرصت و امکان داده شود تا به اصالت سند تعرض کندگرچه پس از جلسه اول دادرسی باشد.

مبحث دوم – استثنائات حاکم رعایت اصل تناظر

مشکلات روانی که برای مهاجران به وجود می‌آید را از دو نظر می‌توان بررسی کرد؛ عواملی که در کشور میزبان وجود دارد و همچنین عوامل روانی که در خود شخص موجود است، این‌ها دست به دست هم داده باعث سازگاری یا عدم سازگاری فرد با شرایط کشور میزبان می‌شود، البته این مشکلات در افرادی که محیط کشور میزبان زادگاهشان است بیشتر جلوه می‌کند. برای مثال کودکان افغانی که در ایران به دنیا آمده یا رشد کرده‌اند که در اصطلاح نسل دوم گفته می‌شوند به خاطر اینکه پیش زمینه ذهنی از افغانستان ندارند، نیاز به سازگاری با محیط کشور میزبان دارند و اگر این نیازشان درست از سوی جامعه برآورده نشود دچار تعارض شخصیت می‌شوند.

‌بنابرین‏ با توجه به اهمیت موضوع مهاجرت و تاثیرات قابل توجه آن در وضعیت روحی و فرهنگی دانش آموزان برآنیم که در تحقیق خود تفاوت سبک‌های اسنادی، هوش معنوی و سخت رویی دانش آموزان دختر ایرانی و اتباع افغانی بررسی نماییم.

۱-۶- روش تحقیق

این تحقیق از نظر هدف توصیفی و از نظر ماهیت علی- مقایسه‌ای و از لحاظ روش گردآوری داده ها، می‌دانی است. متغیرهای کنترل عبارت‌اند از سن و مقطع تحصیلی، که جهت مقایسه در متغیرهای ذکر‌شده همسان می‌شوند. تحقیق حاضر از نظر گردآوری اطلاعات از نوع می‌دانی می‌باشد وجهت جمع‌ آوری اطلاعات ازپرسشنامه استفاده گردیده است. جامعه‌ تحقیق حاضر را دانش‌آموزان ایرانی و اتباع افغانی دبیرستان دخترانه اسلام شهر تشکیل می‌دهند. تعداد نمونه شامل ۳۶۰ نفر می‌باشد که ۱۸۰ نفر از اتباع ایرانی و ۱۸۰نفر از اتباع خارجی را دربرمی‌گیرد و مطابق با جدول مورگان محاسبه می‌گردد.

۱-۷- جنبه نوآوری و جدید بودن تحقیق

مهاجرت، تأثیراتی با ابعاد مختلف را بر ساختار خانواده و کل اعضای آن متحمل می‌سازد. تحقیقات انجام شده مؤید این نکته است که سیستم روانی کودکان و نوجوانان متعلق به خانواده های مهاجر به طور خاص در معرض آسیب قرار می‌گیرد. در واقع بزرگ‌ شدن در خانواده مهاجر می‌تواند به بحران‌های ویژه دوران نوجوانی، اشکال متفاوتی داده و حتی منجر به افزایش این بحران‌ها گردد. ‌بنابرین‏ بررسی و پژوهش در زمینه تاثیرات محیط‌های تحصیلی بر سیستم روانی کودکان و نوجوانان مهاجر از وظایف مهم هر جامعه‌‌ای است. متاسفانه در این حوزه تحقیقات قابل توجهی صورت نگرفته است.

این تحقیق سابقاً فقط با محوریت یکی از موارد سبک اسنادی، هوش‌معنوی، سخت‌روی‌ای زیر انجام شده و تا به حال این سه عامل با هم دریک پژوهش مورد بررسی قرار نگرفته است.

۱-۸- تعاریف نظری و عملیاتی

۱-۸-۱- سبک‌های اسنادی:

تعریف نظری: از نظر‌هایدر (۱۹۸۵) اسناد عبارت است از فرایندی که افراد به کار می‌گیرند تا رویدادها یا رفتارها را به عوامل زیربنایی خود پیوند دهند. نتایجی که ما درباره علل رفتار دیگران به دست می‌آوریم بر ارتباطات ما تأثیر می‌گذارد. از اینرو اسنادها نقش مهمی در بسیاری از جنبه‌های رفتار اجتماعی از جمله متقاعدسازی، پیش‌داوری، ارتباطات درازمدت، نفوذ اجتماعی و تعارض ایفا می‌کنند (آذربایجانی، ۱۳۸۷: ۵۷).

تعریف عملیاتی: برای اندازه ­گیری سبک های اسنادی ازپرسشنامه سبک‌های اسنادی (ASQ) توسط پترسون^[۱۳]، سلیگمن^[۱۴]، سمل، بایر، آبرامسون^[۱۵]و متالکسی^[۱۶] (۱۹۸۳) ساخته شده است؛ استفاده گردید.

۱-۸-۲- هوش معنوی:

تعریف نظری: این هوش برخلاف هوش عقلانی که کامپیوترها هم از آن بهره مندند و نیز هوش عاطفی که در برخی از پستانداران رده بالا دیده می‌شود، خاص انسان است. زوهار و مارشال هوش معنوی را یک بعد جدید از هوش انسانی معرفی کردند و به نظر آن‌ ها هوش‌هایی است و برای حل مسائل مفهومی و ارزشی استفاده می‌شود. هوش معنوی زمینه تمام آن چیزهایی است که ما به آن‌ ها اعتقاد و باور داریم. سوال‌های جدی ‌در مورد اینکه از کجا آمده‌ایم، به کجا می‌رویم و هدف اصلی زندگی چیست، از نمودهای هوش معنوی است.

تعریف عملیاتی:برای اندازه ­گیری هوش معنوی ازپرسشنامه هوش­معنوی که توسط عبداله‌زاده، باقرپور، بوژمهرانی و لطفی (۱۳۸۸)ساخته شده است؛ استفاده شد.

۱-۸-۳- سخت رویی

تعریف نظری: اصطلاح سخت رویی ‌در مورد افرادی به کار برده می‌شود که در برابر فشار روانی مقاوم تر هستند و نسبت به بیشتر افراد کمتر مستعد بیماری هستند. افرادی که دارای این ویژگی هستند معمولاً بر زندگی خود کنترل بیشتری احساس می‌کنند، نسبت به آنچه انجام می‌دهند تعلق خاطر بیشتری دارند، و در قبال عقاید و تغییرات جدید پذیرا هستند.

تعریف عملیاتی: جهت اندازه گیری سخت رویی ازپرسشنامه استاندارد کوباسا(۱۹۹۶)استفاده شد.

فصل دوم

بررسی منابع

۲-۱- مقدمه

فرآیندی که از طریق آن در پی کسب اطلاعات درباره فهم چرایی رفتار بر می‌آییم “اسناد” نامیده می‌شود. ما نیازمندیم علل رفتار خود و دیگران و صفات ماندگار آن‌ ها را بدانیم. به عبارت روشن‌تر، اسناد به تلاش ما در فهم علل رفتار دیگران و نیز رفتار خودمان اشاره دارد (شمس اسفندآباد، ۱۳۸۴: ۱۰۶). ‌هایدر^[۱۷] نیز بیان می‌کند: اسناد عبارت از فرآیندی است که افراد به کار می‌گیرند تا رویدادها یا رفتارها را به عوامل زیربنایی خود پیوند دهند. نتایجی که ما درباره علل رفتار دیگران به دست می‌آوریم بر ارتباطات ما تأثیر می‌گذارد. ازاین رو اسنادها نقش مهمی در بسیاری از جنبه‌های رفتار اجتماعی از جمله متقاعدسازی، پیش‌داوری، ارتباطات درازمدت، نفوذ اجتماعی و تعارض ایفا می‌کنند.

روان‌شناسان اجتماعی به دلیل پیچیدگی قضیه اسناد در تحلیل آن اتفاق نظر ندارند و نظریه های بسیاری ‌در مورد تبیین نحوه عمل آن پیشنهاد داده‌اند که در حقیقت هر یک از آن‌ ها چارچوب‌هایی برای فهم چگونگی تلاش ما برای ادراک دنیای اجتماعی است (آذربایجانی، ۱۳۸۷: ۵۷) . بر این اساس در این فصل ابتدا به تعریف نظریه های اسناد و عوامل آن پرداخته می شود سپس به بحث هوش معنوی و عوامل مؤثر برآن پرداخته می شود و پس از آن به عامل سخت رویی و پرداخته می شود و در نهایت به پیشینه های داخلی و خارجی اشاره می شود.

۲-۲- نظریه های اسناد

نظریه اسناد یکی از نظریه های پویای روانشناسی است که به تبیین و تشریح ادراک افراد از وقایع می‌پردازد. فرض اساسی این نظریه این است که ‌افراد می‌خواهند بدانند چرا خود و دیگران پیامد خاصی راتجربه می‌کنند. مامی‌خواهیم علت‌های نهفته درموقعیت‌هاوشکست‌ها، پیروزی‌هاو مصیبت‌ها، مقبولیت‌ها یا طرد شدن‌های اجتماعی مان را بدانیم. بعد از اینکه پیامدهای زندگی مان را تجربه کردیم ممکن است این سؤال‌ها را از خودمان بپرسیم؛ چرا در امتحان شیمی رد شدم؟ چرا فلانی از دانشگاه اخراج شد؟ چرا این آدم فقیر است و یا اینکه چرا فلان نامزد انتخاباتی پیروز شد؟ پس این تئوری به دنبال علیت افراد از نتایج پیامدهایشان است (ریو^[۱۸]،۱۳۸۲: ۴۶).