کانتر^[۶۰](۱۹۶۸) تعهد سازمانی را میل و علاقه کارکنان در راستای صرف انرژی شان در سیستم های اجتماعی و وفاداری به آن تعریف می‌کند.

هریبیناک^[۶۱](۱۹۷۲) تعهد سازمانی را پدیده ای ساختاری معرفی می‌کند که حاصل تعاملات یا فرآورده های میان شخص و سازمان و تعبیرات در سرمایه گذاری های صورت گرفته در طول زمان دانست.

فرآورده های میان شخص و سازمان و تعبیرات سرمایه گذاری صورت گرفته در طول زمان است.

هال^[۶۲] و همکاران(۱۹۸۰) در بررسی تعهد سازمانی ‌به این نکته اشاره می‌کنند که تعهد سازمانی فرایندی است که از طریق آن اهداف سازمان و عضو سازمان تا حد زیادی با هم ادغام و تلفیق می‌شوند.

باکنن^[۶۳](۱۹۸۱) تعهد سازمانی را وابستگی عاطفی و تعصب آمیز به اهداف و ارزش های سازمان، به نقش عضو سازمان در رابطه با اهداف و ارزش ها و دلبستگی تعصب آمیز و عاطفی به سازمان به خاطر خودش صرف نظر از ارزش ابزاری آن قلمداد می‌کند.

استیرز^[۶۴] و همکاران(۱۹۸۲) ‌به این تعریف از تعهد سازمانی بسنده کرده‌اند: تعهد سازمانی درجه نسبی تعیین هویت فرد با سازمانی خاص و درگیری و مشارکت خاص و درگیری و مشارکت او با سازمان می‌باشد. تعهد سازمانی شامل اعتقاد قوی به اهداف و ارزش های سازمان، تمایل به تلاش قابل ملاحظه ای به خاطر سازمان و علاقه به ادامه خدمت در آن می شود.

از دیدگاه رابینز تعهد سازمانی حالتی است که در آن فرد سازمان را معرف خود می‌داند و آرزو می‌کند که در عضویت آن باقی بماند(رابینز، ترجمه پارسائیان و اعرابی، ۱۳۷۴).

آلن و می یر^[۶۵] تعهد سازمانی را نوعی حالت روانی تعریف می‌کنند که بیانگر تمایل، نیاز یا الزام جهت ادامه خدمت در یک سازمان می‌باشد از دیدگاه آنان تعهد سازمانی شامل «تعهد عاطفی^[۶۶]»، «تعهد مستمر^[۶۷]» و «تعهد هنجاری^[۶۸]» می شود. با توجه به تعریف آنان، تعهد حالتی روانی است که:

الف) رابطه فرد را با سازمان مشخص می‌کند.

ب) به طور ضمنی ‌در مورد تصمیم به ماندن یا ترک سازمان اشاراتی را بیان می‌دارد.

عامل مهمی که بایستی در مرور تعاریف مختلف تعهد در نظر گرفته شود، این است که آیا می توان تعهد را از مفاهیم مرتبط دیگر مثل انگیزه ها و نگرش های عمومی متمایز کرد؟ به اعتقاد چندین نویسنده که از تعهد تعاریف عمومی ارائه کرده‌اند، تعهد، انگیزش یا نگرش های عمومی رفتار را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در حقیقت تعهد ممکن است منجر به تداوم یک دوره از عمل حتی در مواجهه با انگیزه ها و نگرش های متعارض شود. برای مثال تعهد می‌تواند منجر ‌به این شود که افراد به روش هایی رفتار کنند که از دیدگاه ناظر بی طرف ممکن است مخالف با نفع شخصی شان به نظر رسد(می یر و هرسکویچ، ۲۰۰۱ : ۳۰۲ – ۳۰۰). بایستی خاطر نشان کرد که تعهد مثل متابعت نیست که در آن فرد نفوذ دیگران را عمدتاًً به خاطر کسب بعضی چیزها می پذیرد. متابعت عمدتاًً مبتنی بر مبادله اقتصادی با کارکنانی است که برای نقششان در سازمان به دنبال دریافت پاداش هستند. با این وجود تعهد چیزی را ارائه می‌کند که متابعت ارائه نمی کند. شخص متعهد انرژی و شور و هیجان را به همراه داشته که اگر مطیع و حتی صادقانه فرمانبردار نیز باشد در آن ایجاد نمی شود. شخص متعهد با قوانین بازی، بازی نمی کند او برای بازی مسئول است(بورگس و تارنر، ۱۹۹۹ : ۲۲۶ – ۲۲۵).

رویکردهای تعهد سازمانی:

لاورنس (لاورنس، ۱۹۵۸ : ۴۰۸) چهل سال قبل ضرورت مطالعه در حوزه تعهد سازمانی را خاطر نشان نمود و از آن زمان تاکنون چهار رویکرد برای بسط و توسعه تعهد سازمانی به وجود آمد:

۱) رویکرد نگرشی – این رویکرد مشهورترین نوع است و توسط پورتر آغاز گردید که مطابق با آن تعهد سازمانی به عنوان نیروی نسبی یک هویت شخصی با یک سازمان ویژه و درگیری در آن تعریف شده است (پورتر، ۱۹۷۴ : ۲۷).

۲) رویکرد رفتاری – این رویکرد بر سرمایه گذاری شخص در سازمان برای وفاداری اش تأکید دارد. کانتر^[۶۹] از این دیدگاه تعهد سازمانی را سود وابسته به مشارکت مداوم در سازمان و یا هزینه وابسته به ترک آن می‌داند.

۳) رویکرد هنجاری – مطابق با این رویکرد، همنوایی بین اهداف و ارزش های کارمند با ارزش های سازمان در وی احساس الزام نسبت به سازمانش به وجود می آورد. وینر^[۷۰] تعهد سازمانی را چنین تعریف می‌کند: فشارهای هنجاری درونی شده برای عمل در راهی که منجر به تحقق اهداف سازمان گردد.

۴) رویکرد چند بعدی – این رویکرد تلفیقی از سه رویکرد ذکر شده است.

کلمن اطاعت، هویت و درونی شده را سه فرایند تغییر نگرشی می‌داند که در پایان این نگرش منجر به شکل گیری ابعاد سه گانه تعهد سازمانی گردید(کلمن، ۵۳ : ۱۹۵۸).

مدل سه رکنی تعهد^[۷۱]:

دو محقق به نام «مارتین و نیکولاس^[۷۲]» تعهد را به طور خلاصه به عنوان اختصاص کل زمان کاری به انجام کار تعریف می‌کنند. آن ها این عمل را مستلزم چیزهایی از قبیل استفاده بهینه از زمان، توجه به جزئیات، تلاش مضاعف، پذیرش تغییر، همکاری با دیگران، رشد شخصی، اعتمادپذیری، صلاحیت در مهارت ها و توانایی ها و ایجاد حمایت دائمی می دانند.

مبتنی بر مطالعه موردی ۱۴ شرکت بریتانیایی شامل «جگوار^[۷۳]»، «رویال بانک اسکاتلند^[۷۴]»، «فولاد بریتانیا^[۷۵]»، «پیلکینگتونز^[۷۶]»، «روت منز^[۷۷]»، «شوپز و بارتون^[۷۸]»، «مارتین و نیکولاس» یک مدل از تعهد را مبتنی بر سه رکن اصلی که هر کدام خود به سه عامل تقسیم می‌شوند را ارئه کردند:

۱- احساس تعلق به سازمان

این رکن، وفاداری مورد نیاز برای روابط تجاری موفق را ایجاد می‌کند. احساس تعلق به وسیله ی مدیران از طریق به کار گیری کارکنانی فراهم می شود که دارای خصوصیات زیر هستند :

• • آگاه

• • دخیل

• سهیم در موفقیت

۲- احساس اشتیاق در شغل

نتایج مطلوب حاصل نمی شوند مگر کارکنان همچنین احساس شور و شوق را در کارشان به همراه داشته باشند. این احساس شور و شوق منجر به انگیزه بیشتر برای انجام بهتر کارها می شود. این احساس شور و شوق را می توان با در نظر گرفتن نیازهای سطح بالاتر به دست آورد:

• • غرور

• • اعتماد

• مسئولیت پذیری برای نتایج

۳- اعتماد به مدیریت

اگر کارکنان برای کسب رهبری مدیریت احترامی قائل نباشند و اعتمادی به آن نداشته باشند، احساس تعلق و شور و شوق نمی تواند موجب موفقیت آن ها شود. این اعتماد از طریق توجه به موارد زیر افزایش می‌یابد:

• • اختیار

• • ایثار

• شایستگی

به نظر «مارتین و نیکولاس» یک معیار بزرگ موفقیت شرکت های مورد مطالعه ناشی از مدیریت مطلوبشان بر افراد و فراهم کردن محیطی برای ایجاد تعهد، ناشی شده بود. برای مثال کارکنانی که احساس اعتماد می‌کردند تلاش های فوق العاده ای را از خود بروز داده که نشان دهنده ی تعهد آنان بود. به هر حال ایجاد تعهد مشکل است چرا که مسیر برای ایجاد آن همیشه هموار نیست و آن نیاز به زمان طولانی و از خود گذشتگی مدیران دارد(مولینس، ۱۹۹۹ : ۴۱۴ – ۴۱۳).

۲-۳-۲- ضرورت توجه به تعهد سازمانی :

ب. در مقطعی از طول دوره این بیماری، فرد در واکنش به نگرانی های خود درباره ظاهرش، رفتارهای تکراری(مثل وارسی کردن در آینه، آرایش مفرط، پوست کنی، اطمینان خواهی) یا اعمال ذهنی ( مثل مقایسه کردن ظاهر خود با دیگران) انجام داده است.

پ. این اشتغال ذهنی ناراحتی یا اختلال قابل ملاحظه ای از نظر بالینی در عملکرد اجتماعی، شغلی، یا زمینه‌های مهم دیگر عملکرد ایجاد می‌کند.

ت. این اشتغال ذهنی درباره ظاهر، با نگرانی هایی درباره چاقی یا وزن بدن در افرادی که نشانه های آن ها ملاک های تشخیصی اختلالات خوردن را برآورده می‌کنند بهتر توجیه نمی شود.

مشخص کنید اگر:

همراه با بدشکلی عضله: فرد دائم دلمشغول این فکر است که جثه او خیلی کوچک است یا به قدر کافی عضلانی نیست. این مشخصه را حتی اگر فرد دلمشغول قسمت های دیگر بدن باشد که اغلب نیز چنین است

باز می توان به کار برد.

مشخص کنید اگر:

به درجه بینش نسبت به عقاید اختلال بدریخت انگاری بدن اشاره کنید(مثل من زشت به نظر می آیم یا من بدریخت به نظر می رسم.

همراه با بینش خوب یا متوسط: فرد تشخیص می‌دهد که عقاید اختلال بدشکلی بدنش قطعأ یا احتمالأ درست نیستند و واقعیت ندارند.

همراه با بینش ضعیف: فرد فکر می‌کند که عقایدش درباره نقص های بدنی احتمالأ درست هستند.

همراه با فقدان بینش/عقاید هذیانی: فرد کاملأ متقاعد شده است که عقاید اختلال بدشکلی بدنش واقعیت دارند.

۲-۲۸- سبب شناسی اختلال بدریخت انگاری بدن

۲-۲۹- عوامل زیستی

نوروترانسمترها. افراد مبتلا به اختلال بدریخت انگاری بدن(BDD)ممکن است یک عدم تعادل در سروتونین مغز داشته باشند و بهبود علائم نسبی این اختلال با داروهای بازدارنده بازجذب-سروتونین(SSRIs) دلیلی بر این مدعاست. سروتونین در گستره وسیعی از اختلالات روانپزشکی مثل OCD و افسردگی نیز نقش مهمی ایفا می‌کند و این امر بیانگر شباهت زیستی این اختلالات به هم است.

علاوه بر این، سروتونین در سیستم بینایی و پردازش بینابینی نقش مهمی دارد و به حیوانات کمک می‌کند تا به درون دادهای حسی غیر مهم از محیط واکنش اغراق آمیز(overreacting) نشان دهند. نکته جالب توجه این است که افراد مبتلا به اختلال بدریخت انگاری بدن تمرکز بیش از اندازه ای به جزئیات بی اهمیت ظاهر دارند و واکنش زیادی به تهدیدهایی که در واقع اصلأ وجود ندارند نشان می‌دهند(ربیعی،۱۳۹۰).

ژنتیکی و فیزیولوژیکی. شیوع اختلال بدریخت انگاری بدن در خویشاوندان درجه اول افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری- عملی بالا است(انجمن روانپزشکی آمریکا،۲۰۱۳). در مطالعات فیلیپس^[۷۰](۲۰۱۱)، در حدود ۲۰ درصد افراد مبتلا به(BDD) حداقل یک فامیل درجه اول(والدین،همشیر یا فرزند) مبتلا ‌به این اختلال دارند. این میزان سه تا شش برابر بیشتر از نسبتی است که در جامعه عادی وجود دارد(ربیعی،۱۳۹۰).

ساختارهای مغزی درگیر در(BDD). مناطق تمپورال و پره فرونتال جانبی سمت چپ مغز در پردازش بینایی از چهره و بیش فعالی آمیگدال ممکن است در(BDD) درگیر و نقش مهمی داشته باشند(ربیعی،۱۳۹۰).

۲-۳۰- عوامل روانشناختی

توجه انتخابی^[۷۱] و تمرکز بیش از اندازه^[۷۲] به جزئیات. اختلال بدریخت انگاری بدن با کژکاری اجرایی و نابهنجاری های پردازش بینایی، همراه با سوگیری به سمت تحلیل کردن و رمزگردانی جزئیات به جای جنبه‌های کلی یا ترکیب بندی محرک های دیداری، ارتباط داشته است.( انجمن روانپزشکی آمریکا، ۲۰۱۳). تمرکز بیش از اندازه به جزئیات باعث به وجود آمدن افکار منفی، نارضایتی، و اشتغال ذهنی با ظاهر خود می شود. در یک مطالعه با MRI شرکت کنندگان در حالی که تحت اسکن بودند به عکس هایی از چهره افراد دیگر تمرکز می‌کردند. بعضی از چهره ها عوض می شدند تا جزئیات کمتری وجود داشته باشد. اسکن های MRI نشان داد افراد مبتلا به BDD در مقایسه با افرادی که ‌به این بیماری مبتلا نیستند در قسمت ‌نیم‌کره چپ مغزشان لوب گیجگاهی جانبی^[۷۳] و قشر پیش پیشانی جانبی^[۷۴] یعنی ناحیه ای از مغز که مخصوص تجزیه و تحلیل و پردازش بینایی متمرکز بر جزئیات است^[۷۵] حتی موقعی که آن ها در چهره های با جزئیات کم نگاه می‌کردند، فعالیت بیشتری داشتند(ربیعی، ۱۳۹۰).

دیدگاه شناختی-رفتاری. از منظر این دیدگاه، افراد دارای این اختلال ممکن است الگوی تحریف شده ای از تفسیر ظاهر فیزیکی خود داشته باشند(بالمن و ویلهلم^[۷۶]، ۲۰۰۴). این سیستم باورهای تحریف شده ممکن است متعاقبأ گرایش به تفسیرهای غیر انطباقی را در موقعیت های مختلف تقویت کند(روزن^[۷۷] و همکاران۱۹۹۵). علاوه بر این، افراد مبتلا ممکن است یک الگویی از سوگیری پردازش اطلاعات مرتبط با نقص دریافتی خود را نشان دهند. این گرایش به سوء تعبیر(Misinterpret) محرک محیطی ممکن است افکار خودکار و سیستم باوری غیر انطباقی را تقویت و علاوه بر آن منجر به رفتارهای وسواسی شود(وایمری^[۷۸]، ۱۹۸۵،متیوز^[۷۹]،۱۹۹۷).

همچنین فردی با اختلال BDD ممکن است تلاش کند اضطراب خود که مربوط به نقص دریافتی اش است را به وسیله انجام رفتارهایی مانند: جستجوی اطمینان از دیگران، وارسی خود در آینه یا اجتناب از موقعیت های اجتماعی تسکین دهد. که این به نوبه خود موجب تداوم این وضعیت می شود(ربیعی، ۱۳۹۰).

۲-۳۱- دیدگاه فراشناختی

در دیدگاه فراشناختی، پردازش را به عنوان یک سیستم پویا و چند سطحی می نگرند و علت اختلالات را فقط ناشی از محتوای فکر نمی دانند. فراشناخت یک مفهوم چند بعدی است که شامل دانش(مانند باورهای مثبت و منفی)، پردازش و راهبردها(نشخوار فکری، نگرانی، سرکوبی و ارزیابی مجدد) می شود که ارزیابی، نظارت یا کنترل شناخت را بر عهده دارند. بیشتر فعالیت های شناختی، وابسته به عوامل فراشناختی هستند که این فعالیت ها را نظارت و کنترل می‌کنند. بیماران مبتلا به اختلال بدریخت انگاری بدن معمولا در ابتدا ابتلا ‌به این بیماری دید و باور مثبت نسبت به افکار مربوط به بدشکلی ظاهر خود دارند(برای مثال، بعضی از آن ها بر این باورند که افکار یا نگرانی مربوط به ظاهر باعث می شود تا همیشه منظم و زیبا بمانند و به ظاهر خود برسند). به عبارتی آن ها فکر می‌کنند که افکار مربوط به بدشکلی بدن فوایدی برای آن ها دارند. ولی بعد از این که افکار و نگرانی این بیماران زیاد می شود و فرد توان کنترل آن ها را ندارد نسبت ‌به این افکار و نگرانی ها، باورهای منفی پیدا می‌کند(برای مثال، بر این اعتقاد می‌شوند که افکار یا نگرانی مربوط به بدشکلی بدن خطرناک یا کنترل ناپذیر هستند(ربیعی و همکاران، ۱۳۹۳).

عوامل محیطی و سایر عوامل. اختلال بدریخت انگاری بدن با میزان بالای غفلت و بهره کشی در کودکی ارتباط داشته است(انجمن روانپزشکی آمریکا،۲۰۱۳). تجارب زندگی گذشته، ارزش ها و صفات شخصیتی، گرایش بیش از اندازه به زیباشناسی، تمرکز اجتماع به ظاهر، و عوامل دیگری مثل عوامل روانپویشی(تعارض ها و نقص اساسی ایگو) می‌توانند نقش سببی مهمی در ابتلا ‌به این اختلال ایفا کنند(ربیعی،۱۳۹۰).

۲-۳۲- شیوع

گروتبرگ(۱۹۹۴) برای نشان دادن چگونگی اکتساب و تحقق (اتمام) تکالیف هریک از مراحل رشد که بسیار مرتبط با تاب آوری است از مراحل اریکسون استفاده می‌کند . او اشاره می‌کند که سه منبع اصلی تاب آوری محیط تسهیلی بیرونی ، نیروهای درون روانی و مهارت های مقابله ای درونی هستند . این سه همان عناصر لازم در تحقق مرحله مقتضی تکاملی هستند . در کودکان به انجام رساندن مرحله خودمختاری اریکسون(۱۹۵۰) مستلزم این است که فردی “شیفته شما باشد” (برونفن برنر، ۱۹۷۷) ، کسی که عشق بی قید و شرط نشان می‌دهد ، نتیجتاَ احساس محبوب بودن و حس اعتبار یا عزت نفس مثبت ایجاد می شود(بائو تریند، ۱۹۸۹). عزت نفس مثبت در نهایت سبب تاب آوری می شود. گروتبرگ (۱۹۹۴) به همدلی (آگاهی و فهم شناختی هیجانات و دیدگاه های فرد دیگر و پاسخدهی نیابتی هیجانی) و رفتارهای معین اجتماعی که ماهیت تعاونی دارند(مثل همیاری، مشارکتی، سخاوت و همدلی) اشاره می‌کند. رفتارهای معین اجتماعی یکی از مشخصه هاس افراد تاب آور است اما آنچه رفتارهای معین اجتماعی را متفاوت می‌سازد به طور قابل توجهی بستگی به هنجارهای جامعه دارد (به نقل از شیخ زاده قولنجی، ۱۳۸۹).

‌بنابرین‏ در نوجوانان تعاون با مطلوب اجتماعی ، خانواده یا جامعه منجر به افزایش تاب آوری می شود(راچمن، ۱۹۷۹) بلوم ، رسینک و جرمین(۱۹۹۱) کارها و مسئولیت های روزمره را برای تمایز عملکردهای مطلوب از نامطلوب دانستند. راتر (۱۹۷۹) نشان داد که چنین تجربیاتی در ارتقا دادن مکان کنترل درونی نوجوانان اهمیت زیادی دارد که این مکان کنترل درونی نیز کلید تاب آوری است (به نقل از شیخ زاده قولنجی، ۱۳۸۹).

گروتبرگ (۱۹۹۴) عوامل مؤثر اجتماعی در رشد را به طور اجمالی بیان می‌کند:

• • تسری رفتاری(مثلاً تاثیرات همسالان)

• • نهادی(مثلاَ تاثیر سازمان های دولتی)

• جامعه پذیری جمعی(مثلاَ بزرگسالان به عنوان عوامل مؤثر در تغییر اجتماعی و الگو برداری )

(به نقل از شیخ زاده قولنجی؛ ۱۳۸۹).

از آنجایی که تاب آوری به زبان ساده عبارت است از تطابق مثبت در واکنش به شرایط ناگوار، پیشینه پژوهشی مربوط به تاب آوری نشانگر آن است که مهارت های مقابله ای و مؤلفه‌ های آن یکی از عوامل مهم تشکیل دهنده تاب آوری است، به طوری که پاسخ های مقابله ای ترکیبی از تلاش های شناختی ورفتاری در مدیریت استرس بوده و از ماهیت فرآیندی برخوردار است، ‌بنابرین‏ تاب آوری نه تنها یک حالت ایستا نمی باشد بلکه بسته به زمان و موقعیت های مختلف در معرض تغییر و تحول است. همچنین پاسخ های مقابله ای مورد استفاده از نحوه ارزیابی موقعیت ها از سوی افراد می‌باشد. برای مثال زمانی که افراد استرسورها را قابل کنترل و تغییرپذیر بدانند غالباً از سبک مقابله ای مسأله محور استفاده می‌کنند .در مقابل زمانی که استرسورهای غیرقابل کنترل ارزیابی شوند، راهبردهای هیجان محور به کار گرفته می شود، ‌بنابرین‏ به نظر می‌رسد که رشد تاب آوری متأثر از نحوه استفاده افراد از گروه مهارت های مقابله ای، نحوه ارزیابی موقعیت ها و رویکرد مقابله ای خاص می‌باشد. میلر معتقد است درمانگران در جهت رشد تاب آوری مراجعان بایستی به جای بررسی ضعف­ها و موانع بر نیرومندی­های شخصی و افزایش مهارت های مقابله ای و نحوه رسیدن ‌به این توانمندی ها تأکید کنند(جعفری و همکاران، ۱۳۸۸).

۲-۱۴ویژگیهای تاب آوری

نظریه های نخستین ‌در مورد تاب آوری بر ویژگی های مرتبط با پیامدهای مثبت مواجهه با مصائب و ناملایمات زندگی تأکید داشتند. لوتار و همکاران(۲۰۰۰) این دسته از پژوهش ها بعدها عوامل حفاظتی بیرونی مانند مدارس کارآمد و روابط با بزرگسالان حمایت گر را نیز در بهبود تاب آوری مؤثر دانستند

کمپل، سیلس، کوهان و استین^[۳۹]( ۲۰۰۶) ؛ نطریه های فعلی تاب آوری را سازه ای چند بعدی متشکل از متغیرهای سرشتی^[۴۰] مانند مزاج ^[۴۱]و شخصیت همراه با مهارت های مخصوص مثل مهارت حل مسأله می دانند (به نقل از حدادی،بشارت، پور بهلول؛۱۳۸۹).

همسو با برداشت های عمومی در مطالعات اولیه این سازه نیز تصور می شود که تاب آوری خصیصه افراد فوق العاده است. اما پژوهش های اخیر نشان داده‌اند که تاب آوری در انحصار افراد فوق العاده نیست و در افراد مختلف و سطوح متفاوت تحول شامل کودکی، نوجوانی، و بزرگسالی مشاهده می­ شود. البته غالب پژوهش های مربوط به تاب آوری در حوزه روانشناسی تحولی انجام شده است که عمدتاًً به بررسی ویژگی‌های کودکان و نوجوانان که علی‌رغم مواجهه با خطرهای جدی به اختلال­های روانشناختی مبتلا شده اند، پرداخته‌اند(بشارت،صالحی،نادعلی و زبردست؛۱۳۸۹)

روانشناسان بالینی اخیراًً مدل هایی از تاب آوری را تحت شرایط فقدان^[۴۲]، مصیبت^[۴۳]، افسردگی و درد^[۴۴] بررسی کرده‌اند. نتایج تاثرات مثبت، سازنده و محافظت کننده تاب آوری در مقاومت و مقابله موفق و انطباق رشدیافته با شرایط خطر و استرس زای فوق الذکر است. برعکس سطوح پایین و ضعیف تاب آوری با آسیب پذیری و اختلال های روانشناختی مرتبط است(حدادی و همکاران،۱۳۸۹)

بلوم^[۴۵]، (۱۹۹۸)؛ راتر، (۱۹۹۵) در ارتباط با تاب آوری مباحث چندی وجود دارد و این مفهوم ویژگیهایی دارد که به برخی از آن ها اشاره می شود: تاب آوری به عنوان صفت ذاتی یا به عنوان صلاحیت اکتسابی: یکی از مجادله ها و مباحثی که در ارتباط با تاب آوری مثل بسیاری از مفاهیم و سازه‌های دیگر روان شناسی وجود دارد، مبحث ذاتی یا اکتسابی بودن تاب آوری است. این مبحث در زمینه انجام مداخله ها برای افزایش و تغییر در آن نیز اهمیت دو چندانی می‌یابد. این مسئله منجر ‌به این دیدگاه شد که تاب آوری تا حد زیادی توسط عوامل ذاتی تعیین می‌گردد و به طور نسبی تحت تأثیر رشد یا تعامل با محیط قرار نمی گیرد ولی تحقیقات بعدی این ایده مصونیت روانی را با نشان دادن اینکه در گستره ای که افراد بر موقعیت های دشوار غلبه می‌کنند ،محدودیت های آشکاری وجود دارد ؛رد کرده‌اند(به نقل از اویسی، ۱۳۹۰)

افراد تاب­آور نیز ممکن است تحت تأثیر استرس­هایی که به حد کافی شدت دارند قرار بگیرند و تسلیم ناراحتی­های روانی و جسمی آن شوند. علاوه بر این فردی که در یک موقعیت از خود تاب­آوری نشان می­دهد لزوماًً در سایر موقعیت­ها و زمینه­ ها موفق عمل نمی­کند (هاروی^[۴۶] و دلفابرو^[۴۷]، ۲۰۰۴) تا زمانی که افراد از تجارب زندگی خود به منظور رشد اجتماعی و روان شناختی استفاده می‌کنند، به عنوان یک فرد بزرگسال می‌توانند تاب آوری را یاد بگیرند. تحقیقات مربوط به سخت رویی نشان داده است که نوجوانان و بزرگسالان نیز می‌توانند تاب آوری را بیاموزند ( مدی و خوشابا ^[۴۸]، ۲۰۰۵).

همچنین لوتار و همکاران (۲۰۰۰) اشاره کرده ­اند که به نظر می­رسد محدودیت سنی برای رشد مثبت، تاب­آوری و سازگاری وجود نداشته باشد، بسته به موقعیت هایی که در زندگی برای افراد قابل تغییر است. همین طور استوارت، رید و مانگهام (۱۹۹۷) بر این باورند که تاب اوری در طول زمان تغییر می‌کند و می توان آن را در افراد ایجاد کرد و آن را از طریق عوامل حفاظتی افزایش داد ( لوتانز^[۴۹]، ۲۰۰۲ ، به نقل از اویسی، ۱۳۹۰).

۲-۱۲-۳- اغلب دیده می شود که شخص جاعل که طرف عقد نکاح قرار گرفته است همان بوده است که از اول مورد نظر بوده است و در نفس و وجود طرف هیچ اشتباهی رخ نداده است اما اشتباه در احوال شخصیه بوده و همین احوال نیز به اعتباری علت عمده عقد بوده است باید دید در این فرض نیز نکاح باطل است یا حق فسخ برای طرف مقابل وجود دارد. با توجه به تشریح دو فرض فوق و بر مبنای صحبتی که پیرامون تفسیر مضیق از احکام این چنینی ‌در مورد نکاح گفته شد، به نظر می‌رسد که در این فرض نیز نکاح صحیح است و بر مبنای ماده ۱۱۲۸ قانون مدنی با رعایت مقررات ماده ۱۱۳۱ ق.م (۶) طرف حق فسخ نکاح خواهد داشت.

اما گذشته از قصد و اراده طرف با حسن نیت و تأثیر آن در عقد نکاح، از تحلیل اراده شخص با هویت غیر واقعی نیز بی نیاز نیستیم و باید دید که وی به واقع قصد ازدواج داشته است یا هدف، مزاحی بیش نبوده است و یا انگیزه اصلی وی سود جوئی و سوء استفاده از موقعیت طرف مقابل خود بوده است. در تشریح این بحث باید بین دو فرض تفاوت گذاشت فرضی که شخص به هیچ عنوان قصد ازدواج نداشته است و ایجاب یا قبول وی کاملاً ظاهر سازی و بدون قصد و اراده واقعی بوده است و دیگر اینکه طرف، قصد واقعی برای ازدواج داشته است اما داعی و انگیزه وی به عبارت دیگر جهت عقد سوء استفاده از موقعیت طرف بوده است و می‌دانیم که طبق ماده ۲۱۷ ق.م جهت نامشروع زمانی در صحت عقد تأثیر می‌گذارد که تصریح شود یا در قلمرو تراضی قرار گیرد و الا تأثیری نخواهد داشت. پس نتیجه این می شود که اگر طرفِ با هویت مجعول به واقع قصد ازدواج داشته و صورت سازی نکرده باشد و با توجه به سه فرضی که قبلا بررسی شد حسب مورد باید حکم مقتضی را صادر نمود و در صورتی که شخص به هیچ عنوان قصد ازدواج نداشته است هر چند تحلیل اراده طرف با حسن نیت صحت عقد را نتیجه دهد چاره ای جز پذیرش بطلان نکاح وجود ندارد. اما اغلب مشاهده می شود که شخص با جعل شناسنامه های متعدد با ده‌ها دختر ازدواج می‌کند و به هر کدام وعده های رنگین می‌دهد، این وضع ظاهری به وجود می آورد که گرایش به سوی پذیرش عدم وجود قصد واقعی در شخص مجعول الهویه دارد که بر این مبنا باید اصل را بر عدم وجود قصد واقعی نهاد مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. در خصوص تشریفات ثبتی عقدی که با شناسنامه جعلی انجام شده است هر چند نکاح مانند طلاق از اعمال حقوقی تشریفاتی نیست اما در صورتی که با بررسی مسئله صحت نکاح احراز شود یا اصل را بر صحت آن گذاشته شود باید مجدداً ثبت آن صورت گیرد که در برابر دولت و دیگر اشخاص قابلیت استناد داشته باشد .

فصل سوم:

آسیب شناسی ازدواج اجباری و مسئولیت والدین

۳-۱-عوامل ازدواج اجباری

برخی از خانواده هایی که دختر خود را بدون جلب رضایت به ازدواج مردی درمی آورند، براین پندار هستند که زن، جنس درجه دومی است که می بایست پیوسته در همه چیز حتی تمایلات قلبی و روحی، تابع مرد باشد و استقلال او در انتخاب ها و گزینش هایش، به ضرر او و خانواده اش خواهد بود. این زعم ناآگاهانه، آنگاه اثربخش خواهد شد که مردی ثروتمند و در سنین بالا، به خواستگاری دختر جوانی می رود که او هیچ علاقه ویژه ای به آن مرد ندارد و آینده روشنی را در زندگی مشترک با وی احساس نمی کند. پندار جنس دومی زن، گاه به گونه ای دیگر به حذف تمایلات و آرزوهای دختران دم بخت می‌ انجامد. به طور نمونه هنگامی که دختر خواستگاران متعددی دارد و به هیچ یک پاسخ مثبت نمی دهد؛ برخی خانواده ها اصرار می‌کنند که باید با فلان فرد ازدواج کند، زیرا اگر دختر آزاد گذاشته شود، از هر فردی ایراد می‌گیرد و از زیر بار ازدواج شانه خالی می‌کند… .

در برخی موارد نیز این تفکر که «بخت خوب، همان بخت اول می‌باشد»، موجب شده است بسیاری از دختران در سنین پایین و اغلب ناخواسته ازدواج نمایند.

منطقی ترین شیوه برای متقاعد ساختن دختران به ازدواج، ارائه مشاوره های علمی در خصوص شرائط و ملاک های همسرگزینی با الهام از الگوهای دینی است و به جای تحمیل اراده به آنان می بایست با واقع بینی تمام، شرایط اجتماعی و فرهنگی را تشریح کرد و دلسوزی پدران و مادران را به آنان گوشزد نمود و از سوی دیگر خانواده ها را با روحیات و اقتضائات جوانی و استقلال خواهی دختران در گزینش همسر مناسب آشنا ساخت.

۳-۱-۱- آداب و رسوم

آداب و رسوم یکی از مهم ترین عوامل اجتماعی است که رفتار و عمل انسان ها را در یک جامعه شکل می‌دهد و معمولاً با نوعی تقدّس و احترام ویژه همراه است. در تعریف آداب و رسوم ذکر شده است که آداب و رسوم هنجارهایی برای هشدار به مردمان است تا فعالیت های روزمره خود را بر روال عادی و مرسوم انجام دهند، زیرا رویگردانی از آن ها، موجب مخالفت و رد دائم دیگران می شود. (کوئن، ۱۳۷۱: ص۷۳) البته تمام آداب و رسوم یک جامعه را نمی توان به طور کامل پذیرفت، بلکه می بایست آن ها را با معیار عقل، دین و علم محک زد و کارکرد و نقش آفرینی آن ها را در سعادت و رفاه اجتماعی انسان مورد ارزیابی قرار داد، چنانچه رسوم اجتماعی با سه عامل گذشته مخالفتی نداشته باشند، مثبت تلقی می‌شوند و در غیر این صورت، بی ارزش بوده و می بایست آن ها را علی‌رغم تثبیت و استحکام در جامعه، حذف نمود.

آداب و رسوم طائفه ای در پاره ای از مناطق کشور، موجب بروز ازدواج تحمیلی شده است. این آداب و رسوم به قدری در روابط اجتماعی قوی و قدرتمند عمل می‌کند که گویی مفرّی از آن ها نیست و هرکه با آن ستیز کند از تمام امتیازات اجتماعی محروم می شود.

شیوه فرزندپروری مقتدرانه^[۲۴]

این گروه از والدین هم پذیرنده و هم پاسخ دهنده هستند. از نظر سبک درخواست کنندگی و کنترل نیز در سطح بالایی قرار دارند. قوانین روشنی وضع می‌کنند و فرزندان را ملزم به اجرای آن می‌کنند. آن ها اصول بنیادی قواعد و محدودیت هایشان را توضیح می‌دهند.

این والدین با نیازهای رشدی فرزندان سازگار هستند و ارزش زیادی به رشد خود مختاری می‌دهند.(استرنبرگ۱۹۹۳). در این سبک والدین فرصتهایی به نوجوانان می‌دهند تا آن ها را در تصمیم گیری و استقلال توانمند کنند.

بامریند(۱۹۹۱)دریافت که والدین مقتدر، فرزندانی دارند که اغلب سازگار، ‌خوش‌رو، مسئولیت پذیر و متکی به خود هستند و جهت گیریهایشان به سمت پیشرفت می‌باشد. آن ها وقتی به سن نوجوانی می‌رسند به طور قاطعانه رفتار می‌کنند و خونگرم و اجتماعی می‌شوند( بامریند۱۹۹۱ و ۱۹۹۹). وی همچنین بیان کرد کودکانی که والدین مقتدر دارند از رشد خوبی برخوردارند. در تکالیف جدید اعتماد به نفس دارند و کمتر رفتار جنسی قالبی از خود نشان می‌دهند.

در این شیوه والدین نسبت به سایر شیوه های فرزندپروری، بیشتر واقعیت ها و بینش های شناختی را به کودکان خود منتقل می‌کنند. این والدین سخنوران خوبی هستند و اغلب برای مطیع سازی از استدلال و منطق بهره می جویند. بیشتر از تقویت مثبت استفاده می‌کنند و به منظور توافق با کودک از ارتباط کلامی استفاده می‌کنند(استافورد ویه یر،۱۹۹۸ ترجمه دهقانپور،۱۳۷۷). والدین مقتدر درخواست های معقولی برای پختگی دارند و این درخواست‌ها را با تعیین محدودیت‌ها و الزام به انجام آن ها توسط کودک، اجرا می‌کنند(برک^[۲۵]۲۰۰۱ ،ترجمه سید محمدی،۱۳۸۲).

شیوه فرزندپروری مستبدانه

والدینی که از شیوه مستبدانه استفاده می‌کنند از ترکیب “درخواست کنندگی- کنترل بالا “و “پذیرندگی- پاسخ دهندگی پایین” استفاده می‌کنند. در این شیوه والدین قوانین خاصی را اعمال می‌کنند و از بچه ها انتظار دارند تا از قوانین بدون هیچ توضیحی اطاعت کنند و ‌در مورد اینکه چرا کودکان باید ‌به این قوانین عمل کنند توضیحی نمی دهند یا بسیار جزئی به آن
می پردازند(سیگلمن۱۹۹۹). این گروه از والدین برای تنبیه فرزندان از تکنیک های قهری استفاده می‌کنند. آن ها غیر حمایت کننده هستند و وبه استقلال بچه ها اهمیت نمی دهندبامریند(۱۹۶۷،۱۹۹۱،۱۹۹۷)دریافت که کودکان والدین مستبد به بداخلاقی گرایش دارند، به ظاهر غمگین هستند، تحریک پذیرند، بدون هدف هستند و نظرشا نسبت به محیط پیرامون خوشایند نیست. این بچه ها غالبا دارای نوسانات خلقی بوده و تعارضدارند(احدی و جمهری،۱۳۷۸).

نمایش قدرت والدین اولین عامل تعیین کننده این شیوه است. در این شیوه والدین بسیار پر توقع بوده و پذیرای نیازها و امیال کودکان نیستند. پیام‌های والدین یک جانبه بوده و فاقد محتوای عطفی است. والدین مستبد غالبا هنگام اعمال مقررات دلیلی ارائه نمی کنند و به ندرت به تشویق یا پاسخ های کلامی می پردازند. ابراز محبت در این شیوه در پایین ترین سطح ممکن است. والدین می کوشند رفتارها و نگرشهای کودک را بر اساس یک دسته معیارهای رفتاری خود کنترل و ارزیابی نمایند. آن ها به القای روش‌هایی همچون احترام به قدرت والدین، احترام به کار، حفظ و احترام به نظم و ارزش‌های سنتی می کوشند(استانفورد ویه یر۱۹۹۸ ترجمه دهقانپور۱۳۷۷).

شیوه فرزندپروری سهل گیرانه

این والدین از نظر سبک پذیرندگی – پاسخ دهندگی در سطح بالا می‌باشند اما در سبک کنترل کنندگی- درخواست کنندگی پایین هستند.آن ها نسبت به رفتار های غلط بچه ها چشم پوشی می‌کنند و در رفتار با فرزندانشان آن ها را بیشتر تقویت می‌کنند تا احساسات و انگیزه هایشان را توضیح دهند. یکی از ویژگی های این والدین فقدان تنظیم قوانین و مقررات در خانه است. آن ها برای فرزندانشان حمایت کننده نیستند(پالمر و کیپک ،۱۹۹۷،ترجمه اکرمی)بامریند(۱۹۹۱) اظهار داشت بچه هایی که والدین سهل گیر دارند اغلب تکانشی و پرخاشگرند، به ویژه اگر پسر باشند. آن ها گرایش به ریاست طلبی و خود مداری و سرکشی دارند. اغلب بی هدف هستند، استقلال و انگیزش پیشرفت بسیار کمی دارند. خود کنترلی و اعتماد به نفس در آن ها کم می‌باشد و نشانه هایی از مسئولیت پذیری ندارند این فرزندان، افرادی پرتوقع هستند و به والدین و بزرگترها وابستگی دارند. نوجوانانی که با این شیوه پرورش یافته اند، کمتر در یادگیری در مدرسه شرکت دارند و بیشتر از مواد مخدر استفاده می‌کنند. آن ها خودپنداره مثبت دارند اما وضعیت تحصیلی خوبی نداشته و یا مشکل بد رفتاری در مدرسه دارندخانواده سهل گیر به نسبت آشفته است. فعالیت خانواده نا منظم واعمال مقررات اهمال کارانه است. کودکان والدین سهل گیر از اتکای به خود، خودداری و استقلال رأی اندکی برخوردارند (استافورد ویه یر۱۹۹۸، ترجمه دهقانپور،۱۳۷۷).

این والدین مهرورز و پذیرا هستند ولی متوقع نیستند و از هر گونه اعمال کنترل خودداری می‌کنند. این والدین به فرزندانشان اجازه می‌دهند در هر سنی که هستند خودشان تصمیم بگیرند، در حالی که هنوز قادر به انجام این کار نیستند(برک۲۰۰۱ترجمه سید محمدی،۱۳۸۲).

شیوه فرزندپروری مسامحه کار^[۲۶]

این گروه از والدین با واژه های بخشنده^[۲۷](استنبرگ۱۹۹۳)، طرد کننده^[۲۸](کیپک وپالمر۱۹۹۷)، غیر درگیر کننده^[۲۹](مک کوبی و مارتین۱۹۸۳) نیز شناخته می‌شوند. این والدین از کنترل کنندگی و درخواست کنندگی پایین و سبک پذیرندگی- پاسخ دهندگی پایین ترکیب شده اند. آن ها خود را درتربیت فرزندان درگیر نمی کنند و به نظر می‌رسد که مراقبتی روی بچه ها ندارند و حتی ممکن است آن ها را هرگز قبول نکنند. این گروه از والدین اغلب در مشکلات خود غوطه ور می‌شوند و به همین جهت نمی توانند انرژی کافی برای دسته بندی یا تدوین قواعد اختصاص دهند (برک۲۰۰۱ ،ترجمه سید محمدی،۱۳۸۲).

این نوع فرزندپروری منجر به نوعی بد رفتاری در کودک به نام “مسامحه” می شود(استنبرگ ،۱۹۹۳)این گروه در نوجوانی اهداف بلند مدت نداشته و احتمالا در اعمال بزهکارانه شرکت می‌کنند(سیگلمن۱۹۹۹)وکنترل بسیار کمی بر روی رفتارهای انگیزشی خود دارند. در نوجوانانی که با این شیوه پرورش یافته اند سازگاری و عملکردهای مدرسه ای بسیار پایین مشاهده می شود(داکس و دونکو^[۳۰]۱۹۹۴، جانسون و پادینا^[۳۱]۱۹۹۱به نقل از کیپک و پالمر،۱۹۹۷ ، ترجمه اکرمی،۱۳۸۹ )

برجعلی(۱۳۷۸)درباره شیوه فرزندپروری بامریند تحت عنوان طرد کننده چنین بیان می‌کند که فرزندپروری بی توقع توأم با رفتار بی تفاوت شیوه مسامحه کار را ایجاد می‌کند. این والدین جز فراهم کردن لباس و غذا تعهدات دیگری از خود نشان نمی دهند. آن ها هرچند به خواسته های جزئی و ز ود گذر فرزندان پاسخ می‌دهند اما از هر گونه تلاش که اهداف بلند مدت را شامل می شود از قبیل ایجاد مقررات در باره تکالیف خانه، رفتار مورد قبول اجتماعی و پافشاری بر آن ها ضعیف عمل می‌کنند