• • • تبلیغات پیشبردی:تهیه و پخش ارتباطات جذاب برای جلب نظر مشتریان نسبت به کالا.

  

• • مذاکره: تلاش به منظور حصول توافق نهایی بر سر قیمت ودیگر شرایط معامله به طوری که انتقال مالکیت یا تصرف کالا امکان پذیر شود.

• • سفارش: برقراری ارتباط میان قصد خرید اعضای کانال بازاریابی با تولید کننده.

• • تامین مالی: تدارک ‌و تخصیص وجوه مورد نیاز برای تامین مالی موجودی محصول در سطوح مختلف کانال بازاریابی.

• • مخاطره پذیری: قبول مخاطرات در ارتباط با انجام کار کانال.

• • تملک فیزیکی: انبار کردن و جابجایی متوالی کالاهای فیزیکی از مواد اولیه ی خام تا مشتریان نهایی.

• • پرداخت: پرداخت وجوه پرداختی خریداران به فروشندگان از طریق بانک‌ها و سایر مؤسسات مالی.

• حق مالکیت: انتقال حقیقی مالکیت از یکسازمان یا شخص به دیگری(علیپور، ۱۳۹۱: ۹).

۲-۱-۱-۱- سطوح کانال

یک کانال با تعداد سطوح صفر از یک تولید کننده تشکیل می شود که مستقیما کالای خود را به مشتری نهایی می فروشد کانال های اصلی با سطوح صفر همان فروش خانه به خانه، فروش در مهمانی های خانگی، سفارش پستی. یک کانال یک سطحی فقط دارای یک واسطه مانند خرده فروش است. یک کانال دو سطحی کانالی است که دو واسطه داشته باشد در بازار کالاهای مصرفی این کانال به طور معمول یک عمده فروش و یک خرده فروش دارد یک کانال سه سطحی سه واسطه دارد.

شرکت در بازارهای کوچک تر می‌تواند کالایش را مستقیما به خرده فروشان بفروشداما در بازارهای بزرگ کالای او از طریق واسطه ها در اختیار خرده فروشان قرار می‌گیرد در بازار روستایی نیز شرکت مجبور است با تجاری سرو کار داشته باشد که کالای مختلفی می فروشد ولی در مناطق شهری شرکت بیشتر با تجاری سرو کار دارد که سرو کار آن ها با تعداد محدودی از کالاها است.(علیپور، ۱۳۹۱: ۱۷)

۲-۱-۲- فرایند بازاریابی

فرایند فایده رسانی: وظیفه و رسالت هر حرفه ای ارائه فایده به بازار است در قبال سودی که عاید آن می شود. نظریه فرایند فیزیک سنتی: شرکت چیزی را تولید می‌کند و بعد می فروشد در این نظریه فرض بر این است که شرکت نسبت به آنچه تولید می‌کند وجود تقاضا به حد کافی برای خرید در بازار وتامین سود متعارفی برای آن آگاهی دارد این نظریه فرایند کار در کشورهایی که اقتصاد آها رقابتی است و مردم با حق انتخاب فراوانی روبه رو هستند کارایی چندانی ندارد.

نظریه جدید: توالی ایجاد فایده و فایده رسانی: بازاریابی در آغاز فرایند برنامه ریزی قراردارد از سه بخش تشکیل شده:

بخش اول: انتخاب فایده: کارکنان بازار یابی باید بازار را قسمت بندی کنند بخش مناسبی از آن را انتخاب کنند و برای فایده ای که عرضه می شود جایگاه مناسبی را در نظر بگیرند. قسمت بندی، هدف گیری، و جایگاه یابی اساس بازاریابی استراتژیک را تشکیل می‌دهد.

بخش دوم: ایجاد فایده: تولید کالا،خدمات، قیمت گذاری، توزیع و ارائه خدمات بخشی از بازاریابی تاکتیکی را تشکیل می‌دهد.

بخش سوم: اعلام فایده: با بهره گیری از نیروی فروش، تبلیغات پیشبرد فروش، تبلیغات رسانه ای و سایر ابزارهای پیشبردی که وظیفه همگی آگاه کردن بازار از وجود کالا است صورت می پذیرد.

سه عامل تحول که نیاز به اطلاعات بازاریابی را پررنگ تر می‌کند:

-عبور از بازاریابی محلی به بازاریابی ملی و جهانی.

– عبور از نیازهای خریدار به خواسته های او.

-عبور از رقابت بر سر قیمت به رقابت بی قیمتی.

سیستم اطلاعاتی بازاریابی: یک سیستم اطلاعاتی بازاریابی متشکل از افراد، تجهیزات و روش های جمع‌ آوری، بسته بندی، تجزیه وتحلیل، ارزیابی و توزیع اطلاعات ضروری ؛ به موقع و حصیح به کسانی که در حیطه بازاریابی تصمیم گیرنده هستند.

تحقیقات بازاریابی: طراحی و جمع‌ آوری و تجزیه و تحلیل و ارائه سیستماتیک داده ها و یافته های مربوط به یک وضعیت خاص بازاریابی که شرکت با ان مواجه شده است. بعضی شرکت‌های بزرگ خود دارای دوایر تحقیقات بازاریابی هستند مثل پروکتل اند گمبل، هیولد پاکارد. شرکت‌های کوچکتر که خود دوایر تحقیقاتی ندارندو قادر به استفاده از خدمات تحقیقات بازاریابی بیرونی نیستند از شیوه های زیر استفاده می‌کنند:

الف)مشارکت دانشجویان یا اساتید در طراحی و انجام طرحهای تحقیقات بازاریابی

ب)استفاده از خدمات اطلاعاتی ان لاین

ج)نظارت بر کار رقبا(کاتلر، ۲۰۰۲)

۲-۱-۳- سیر تحول بازاریابی

از نظر فیلیپ کاتلر^[۱۰]:

• در بازاریابی عصر اول (بازاریابی ۱) تأکید بر محصول است.

مشتری به کالا نیاز دارد اما کالا کمتر در دسترس اوست. کافی است این کالا در دسترس مشتری باشد.

قطعاً مشتری خواهان این کالا است. نمونه آن در صنعت اتومبیل‌سازی کشور بود. مردم حاضر بودند پول بپردازند، مدت‌ها در صف انتظار باشند، و هر اتومبیلی را خریداری کنند. اگر مشتری می‌گفت رنگ دیگری از اتومبیل را به وی تحویل دهند، شنیده می‌شد اگر نمی‌خواهی، نفر بعدی. مشتری ناگزیر از اطاعت بود. چون گزینه دیگری پیش رو نداشت.

• بازاریابی عصردوم(بازاریابی ۲) به مرور، جناب مشتری بر اریکه قدرت نشست.

تکنولوژی سبب شده بود تا به سرعت کالایی تولید شود. با افزایش رقابتها، مشتری می‌توانست آنچه را اراده می‌کند، خریداری کند. حالا صاحبان کالا باید به ذهن مشتری و سلیقه های مشتری پی می‌بردند ‌تا بتوانند کالایشان را به فروش برسانند. مشتری اینک آغاز و انجام فعالیت‌ها است.

• بازاریابی عصرسوم (بازاریابی۳) فراتر از نیازهای آدمی را تحت پوشش قرار می‌دهد.

این نوع بازاریابی آنچنان که کاتلر می‌گوید به فراتر از شخص و نیازهای وی می‌اندیشد. پارامتر اصلی این نوع بازاریابی نیز به آگاهی مشتری وابسته است، نیازهای معنوی در اولویت قرار می‌گیرند، و آرا و افکارعمومی فراتر از قانون دولت‌ها عمل می‌کند.بازاریابان فراتر از خودسنجی، خود را با دیگران یعنی رقبا و همکاران خود می‌سنجند. دیروز چه رتبه‌ایداشتند و امروز چه رتبه‌ای کسب کرده‌اند نیک و منصفانه به خود می‌نگرند تا چه حد پیشرفت ‌داشته‌اند ویارقبا و همکاران چگونه توانسته‌اند سهمی بیشتر از بازار را نصیب خود سازند.(کاتلر، ۲۰۰۹)

جدول ۲-۱: مراحل تکوین و تبدیل فلسفه بازاریابی. (باقری و آذر، ۱۳۸۳)

عنوان

نقطه شروع

تمرکز بر

ابزار

نهایت

فلسفه ی فروش

کارخانه

محصول

فروش و پیشبرد

سود حاصل از حجم فروش

فلسفه بازاریابی

نیاز های متفاوت مشتریان(گروه هدف)

آمیخته بازاریابی مناسب

بخش بندی بازار هدف گذاری و موقعیت یابی

سود حاصل از رضایت مشتری

فلسفه ی بازاریابی جامع

نیازهای مشتریان به صورت انفرادی

ایجاد ارز برای متری و ایجاد شبکه همکاری

مدیریت پایگاه داده ها و انسجام زنجیره ارزش و هم کاری ها ی به هم پیوسته

وفاداری مشتری

۲-۱-۴- بازاریابی الکترونیکی

یکی از تفاوت هایی عمده در ازدواج زنان و مردان این است که تغییر سبک زندگی به عنوان یک شوک به ویژه در زنان تجربه‌شده است. شغل زن اغلب مکان دوم را نسبت به شغل مردم می‌گیرد؛ و اغلب زنان باید مسئولیت بزرگتری را برای کارهای خانه به عهده بگیرند. (برنارد، ۱۹۷۲)

در مطالعه‌ای که توسط وانفوسن^[۷۶] (۱۹۸۱) ‌در مورد روابط زناشویی و استرس زندگی انجام گرفت، نشانه دیگری از تفاوت‌های جنسی در ازدواج آشکار شد. وانفوس گزارش کرد که برای شوهران، حمایت مؤثر زنان در تأیید و صمیمیت، با افسردگی کمتر آن‌ ها ‌در زمینهٔ استرس شغلی رابطه دارد؛ در حالی که افسردگی کمتر و بهتر بودن برای زنان با سودمندی و عدم اختلاف درباره کارهای روزمره مرتبط است.

یافته های چندی در توافق با ایده برنارد ‌در مورد ازدواج‌های متفاوت مردان و زنان وجود دارد. هر چند که ازدواج‌های زود هنگام با رضایت زناشویی برای هر دو جنس رابطه معکوس دارد (لی^[۷۷]، ۱۹۷۷). همچنین زنان بیشتر از مردان به گزینه طلاق اندیشیده اند. (بوث و وایت،^[۷۸] ۱۹۸۰)

تحقیقات نشان می‌دهد منابع بیشتر فردی در دسترس، با کیفیت بیشتر زناشویی همراه است. تحصیلات و سن در اول ازدواج در ارزیابی از کیفیت زناشویی مؤثر بوده اند. (بامپت و سویت^[۷۹]، ۱۹۷۲)

ادبیات پیشین رضایت زناشویی نشان می‌دهد که در مراحل مختلف دوره زندگی زناشویی، تجربه ازدواج برای مردان و زنان متفاوت است. این پیشینه نشان می‌دهد در طول مراحل اولیه ازدواج زنان و مردان در سطح بالایی از رضایت و سازگاری قرار داشته و مشابهت بیشتری را دارند؛ در حالی که در ادامه عوامل چندی وجود دارد که تجربه زناشویی را در مردان و زنان متفاوت می‌سازد؛ و رضایت بالاتری را در مردان نسبت به زنان به وجود می‌آورد. شرایط و مقتضیات زندگی (استرسورهای بیرون از خانواده و داخل خانواده) و منابع شخصی ممکن است بر رضایت زناشویی تأثیر بگذارد. استرس‌های زندگی که مربوط به شرایط بیرون و یا درون زندگی خانوادگی است که ممکن است رضایت زناشویی را کاهش دهند. در حالی که دسترسی به منابع شخصی ممکن رضایت زناشویی را افزایش می‌دهند (بیرد^[۸۰]، ۱۹۸۶).

۲-۴-۱۱ – تحول رابطه و صمیمیت و رضایت زناشویی

در نظریه های گوناگون تصریح شده است که تحول رابطه زناشویی از مراحل جذابیت یا جذب شدن، بررسی ارزش‌ها و بازخوردهای همدیگر، اظهار علاقه و خواستگاری، آزمون و محک رابطه (در چه حدی می‌توان همدیگر را همراهی و نیازهای هم را ارضا نمود)، خود گشودگی انتخابی (در جهت شناخت یکدیگر و اینکه چقدر شباهت وجود دارد)، رهایی از اوهام و تثبیت رابطه صمیمانه می گذرد و درنهایت افراد تصمیم می‌گیرند آیا تعهد لازم را به یکدیگر داشته باشند یا خیر؛ و در آن صورت است که این رابطه می‌تواند با دلبستگی، گرمی، آرامش و احساس ایمنی همراه شود. در بین تحقیقات، ‌در مورد پذیرش صمیمیت به عنوان عنصر اساسی در کیفیت زناشویی مناقشه‌ای وجود ندارد (یزدان دوست،۱۳۷۶).

هنگامی که در روابط زناشویی صمیمیت بیشتر شود عشق و محبت نیز افزایش می‌یابد در نتیجه احساسات ناخوشایند بیشتری هم چون شرم و ترس نمایان می‌شود که باید درمان شوند (گری^[۸۱]، ۱۳۸۹).

دانونو و جانسن^[۸۲] (۱۹۹۴) مطالعه ای را انجام دادند که در آن صمیمیت به سه نوع فرعی تقسیم می‌شود:

کلامی، عاطفی و جسمانی. این سه متغیر هرکدام به سهم خود می‌توانند به عنوان عوامل تعیین کننده پیوند و تعامل با سایرین و پیش‌بینی کننده رضایت زناشویی و در نتیجه سازگاری زناشویی نقش مهمی داشته باشند. هرچه لحظات و وقایع شادی انگیز و لذت بخش بیشتر و به طور مداوم باشد شخص از سلامت جسم و روان بیشتر برخوردار بوده احساس رضایتمندی بیشتری کرده و استرس‌های زندگی کم رنگ تر می‌شود (زینی^[۸۳]،۱۳۸۹؛ به نقل از رضایی، ۱۳۹۰).

۲-۴-۱۲- خانواده اصلی و رضایت زناشویی

از عوامل مؤثر بر ارزشیابی همسر و تعامل با وی می‌توان به بازخوردهای مربوط به نقش جنسی، اجتماع پذیری ‌در زمینه­ی رفتار زناشویی مناسب که از راه مشاهده والدین فراهم آمده، ارزش های اجتماعی و مذهبی درونی شده و مجموعه باورها و جهت گیری های کنونی ناشی از تجارب پیشین اشاره نمود. ریشه روابط در درون خانواده نیز مانند روابط خوب با والدین تا حدی باموفقیت و رضایت و سازگاری زناشویی همراه بوده است.

برهمین اساس مشخص شد که زنان دارای پدر با خصوصیات گرم و پرورش دهنده، به مردان بویژه به شوهر اعتماد بیشتری دارند و زنان دارای پدارن سرد و منزوی و اجتنابی به مردان ازجمله شوهر خود کمتر اعتماد می‌کنند. به همین شکل مردانی دارای مادران ناپایدار، در شیوه های برقراری روابط، زنان را بیشتر مضطرب می‌سازند و ارتباط آن‌ ها ممکن است مشکلاتی را در پی داشته باشد. (محمدی، ۱۳۷۹ ؛ به نقل از رضایی،۱۳۹۰)

باوجود این پاره ای از شواهد دال بر این بوده که افراد تمایل دارند همسر مشابه با خود انتخاب کنند. این شاید بدان دلیل باشد که روابط دوستانه و محبت آمیز، نخست از والدین آموخته می‌شوند (ملازاده، ۱۳۸۱؛ به نقل ازاعتمادی، ۱۳۸۴).

ویژگی‌هایی را که هر یک از زوج‌ها (از خانواده اصلی) با خود به رابطه جدید می‌آورند مانند شیوه های گفتگو و ارتباط، ساخت های قدرت، الگوهای مراوده ای، جهان بینی و فرضیات اساسی ‌در مورد زندگی و … همه ازجمله عواملی است که رضایت زناشویی را تحت تأثیر قرار می‌دهد (مارکویسکی و گرین وود، ۱۹۸۴؛ به نقل از رضایی،۱۳۹۰).

۲-۴-۱۳-تنیدگی و رضایت زناشویی

هیجان حالتی در موجود زنده است که مستقیم و یا غیر مستقیم بر همه فرآیندهای روان‌شناختی یا فیزیولوژیکی تأثیر دارد، همچین به عنوان نوعی آمادگی فرد برای عمل در یک موقعیت خاص شناخته‌شده است. محققان انواع هیجانات انسان را در دو بعد هیجان مثبت و هیجان منفی طبقه بندی کرده‌اند. وقتی فرد هیجان منفی را تجربه می‌کند احساس تشویش و ناخشنودی و عصبانیت می‌کند. واضح است که هیجانات منفی هر یک از زوجین نسبت به خود، یکدیگر و رابطه شان سازگاری زناشویی تمرکز یافته اند نشان می‌دهند که تنیدگی برکیفیت زناشویی و شغلی تأثیر گذار هستند (فرحبخش، ۱۳۸۳).

۲-۴-۱۴-سبک های مقابله‌ای و مهارت‌های ارتباط و رضایت زناشویی

مناگان^[۸۴] (۱۹۸۹) مشخص کردند که مقایسه های خوشبینانه، مذاکره و گفتگو، نه اغماض و نادیده گرفتن می‌تواند پیش‌بینی کننده سازگاری زناشویی محسوب شوند.

در ذیل به بیان مطالب می‌پردازیم:

۱-۱- مفهوم قاعده فقهی

در این قسمت به بیان معنای لغوی و اصطلاحی قاعده می‌پردازیم.

۱ـ۱ـ۱ معنای لغوی قاعده

قواعد^[۱] در لغت جمع قاعده است پایه و اساس چیزی را گویند^[۲]، خواه مادی باشد مانند قواعد، پایه های ساختمان و خواه معنوی مانند قواعد دین که بمعنای ارکان و ستون‌های دین است و در آیه ۷ سوره مبارکه بقره به همین معنا آمده است.

۱ـ۱ـ۲ معنای اصطلاحی قاعده

در اصطلاح قاعده عبارت است از گزاره و یا حکمی کلی که منطبق بر جزییات خود باشد که مرحوم تهانوی می‌گوید: امری است کلی که در هنگام شناسایی احکام جزییات آن بر تمامی جزییات خود منطبق باشد و مرحوم جرجانی میر سید شریف در تعریفات باب قاف چنین گفته: البته علما برای معنای اصل قواعد را به معنایی قانون مسئله ضابطه و مقصد نیز بسیار به کار برده‌اند که در کتاب^[۳] بیان ‌کرده‌است.

۱ـ۱ـ۳ معنای قاعده در فقه

می‌توان این واژه را در فقه این گونه تعریف کرد:

«قاعده فقهی فرمولی بسیار کلی است که منشا استنباط احکام محدودتر واقع می‌شود و اختصاص به یک مورد خاص نداردبلکه مبنای احکام مختلف و متعدد قرار می‌گیرد»^[۴].

برخی دیگر مثل مصطفی زرقاء در کتاب المدخل الفقهی العام،ج۲، ص ۹۴۱، موضوعها قواعد فقهی اصول فقهی کلی است با عبارت‌های کوتاه واساسی که شامل می‌شود احکام تشریعی عام را در حوادثی که در موضوعات آن ها داخل است.

۱ـ۲ ضمان و مسقطات آن

یکی از مواردی که در حقوق اسلامی (فقه) از آن به عنوان مسقط ضمان یاد می‌شود قاعده احسان است از آنجا که بحث اصلی در این تحقیق مقررات مبتنی بر قاعده احسان است لازم است به بررسی اجمالی ضمان بپردازیم.

۱ـ۲ـ۱ مفهوم ضمان

در ابتدا لازم است به معنای لغوی و اصطلاحی ضمان به صورت مجمل بپردازیم.

۱ـ۲ـ۱ـ۱ معنای لغوی ضمان

ضَمان از (ض م ن) گرفته شده است^[۵] و در معانی مختلفی به کار رفته است: قراردادن چیزی در شئی به گونه‌ای که آن را پوشش دهد ^[۶]، کفالت^[۷]، التزام^[۸]، حفظ نمودن^[۹]، بیمار شدن ^[۱۰].

اما سایر معانی که در کتب لغت به آن اشاره شده است: در قاموس چنین آمده است: تضمین او از من به معنی آن آن است که من او را مدیون نمودم و او را ملتزم به آن شد^[۱۱].

در مصباح المنیر آمده است: هرگاه «ضمنت المال» به صورت ثلاثی گفته شود بدان معنی است که گوینده ضامن مال شده و آن را برگردن گرفته است^[۱۲].

در لسان العرب ضمانت به معنی حفظ نمودن و در حرز قراردادن نیز آمده است^[۱۳].

طریحی (مجمع البحرین) فقط «کفالت» و «التزام» را ذکر ‌کرده‌است^[۱۴].

۱ـ۲ـ۱ـ۲ معنای اصطلاحی ضمان

واژه ضمان در معانی مختلفی توسط فقها به کار گرفته شده است.ولیکن هیچ کدام از این معانی از معنای لغوی واژه ضمان دور نیست.

فقها بعضا می‌گویند ضمان در معنای عام یعنی اشتغال ذمه‌ای که به سببی از اسباب شرعی به وجود آمده باشد^[۱۵].

غزالی ضمان را به «وجوب استرداد چیزی یا ادای بدل آن اعم از مثل یا قیمت» تعریف ‌کرده‌است^[۱۶].

شوکانی ضمان را به عنوان پرداخت تاوان مال تلف شده تعریف می‌کند^[۱۷].

شیخ انصاری در تعریف ضمان می‌گوید: «بودن چیزی و خسارتش بر عهده شخص ضامن»^[۱۸].

برخی نیز می‌گویند: ضمان «داخل شدن چیزی در ذمه است»^[۱۹].

لازم به توضیح است که ضمان در اصطلاح فقه امامیه تنها به معنی وجوب پرداخت خسارت و یا بازگرداندن عین مال به مالک نیست، بلکه به مفهوم حکم وضعی^[۲۰] عهده داری و مسئولیت مدنی است که از آثار آن وجوب تکلیفی پرداخت خسارت است (یعنی آن چه به طور غیر مستقیم تعلق می‌گیرد برعهده گرفتن و مسئولیت است که اثر همین مسئولیت و برعهده گرفتن وجوب پرداخت خسارت است)لذا تعریف ضمان به وجوب پرداخت خسارت و امثال آن صحیح بنظر نمی‌رسد.

با توجه به استعمال کلمه ضمان در مصادیق و موارد مختلف مثل ضمان در غصب، ضمان در عقد فاسد، ضمان در عقد صحیح، ضمان عقدی، ضمان مبیع در مدت خیار، ضمان عین مستاجره، و موارد دیگر و همچنین با توجه به شیوه های مختلف خارج شدن از عهده ضمان مثل استرداد عین، پرداخت قیمت المثل، پرداخت مثل، بدل و موارد دیگر باید ضمان را به گونه‌ای تفسیر کرد که شامل همه موارد بشئد و جامع و مانع باشد.

البته باید اذعان کرد از آن جایی که ضمان در هیچ موردی جز با حدیث یا احادیثی^[۲۱] که واژه ضمان در آن به کار رفته و جز مفهوم لغوی چیز دیگری دیده نشده است و به اثبات نرسیده^[۲۲] است و از طرف دیگر تفاوت معنی ضمان از اختلاف در ماهیت مضمون(موضوع کلام، معنی) ناشی می‌شود که در موارد ضمان، ضمان اتلاف، ضمان عقد، معانی تفاوت می‌یابد، لذا بحث لفظی ‌در مورد کلمه ضمان چندان ثمر بخش نمی‌باشد.

اما در زبان فارسی (مسئولیت) به معنای ضمانت و تعهد و مواخذه^[۲۳] است و مسئولیت به معنای فاعلی (ضامن) با کلماتی چون گردن گرفتن و عهده دار شدن موظف بودن و ملتزم و پایبند بودن مترادف است و به معنی مفعولی (مضمون عنه، مدیون اصلی) با کلماتی چون به گردن او، برعهده او، و در ضمان او به یک معنا است^[۲۴].

بنظر می‌رسد مسئولیت ترجمه کاملی از کلمه عربی ضمان نیست بلکه مسئولیت به لحاظ ماده و مفهوم پرسش که در آن نهفته است و بیشتر به معنی معادل مواخذه می‌باشد، از آثار ضمان است چرا که وقتی کسی نسبت به مال یا شخص یا شئی معینی ضامن و متعهد شد ناگزیر است نسبت به آن مورد پرسش قرار گیرد و احیانا مواخذه هم می‌شود ولی این اثر امری خارج از ماهیت تعهد و التزام می‌باشد^[۲۵].

اینکه در زبان فارسی واژه مسئولیت به جای ضمانت به کار می‌رود از عرف و فرهنگ اسلامی نشأت گرفته که هر نوع تکلیف و تعهدی سرانجام پرسش و مواخذه‌ای به دنبال دارد.

با توجه به بیان تمام معانی به نظر می‌رسد تعریف دکتر محمد سراج تعریف مناسبی باشد:^[۲۶]

«ان الضمان هو شغل الذمه بحق مالی اوجب الشارع ادائه جبرا لضرر لحق بالغیر فی ماله او بدنه او شعوره سواء نشا هذا الضرر بمخالفته العقد او شرط من شروطه او ‌به‌ارتکاب فعل و او ترک حرمه الشارع ذاتا او مالا».

ضمان اشتغال ذمه است به حق مالی که واجب ‌کرده‌است شارع ادای آن را بخاطر جبران ضرر وارد شده به مال یا بدن یا شعور غیر، خواه این ضرر زدن ناشی از مخالفت عقد یا شروط آن باشد، خواه به خاطر ارتکاب فعل یا ترک حرمت شرعی چه این حرمت ذاتی باشد چه تبعی.

۱ـ۲ـ۲ اقسام ضمان

یکی از امور رایج در شاخه‌های مختلف علوم تقسیم بندی موضوعات است، نیل به احکام گسترده موضوعات مختلف علوم مختلف علوم با توجه به کثرت و تعدد آن ها با به کارگیری دسته بندی و تقسیم‌بندی این موضوعات سهولت بیشتری می‌یابد و مقایسه و توجه به تفاوت‌های هر شاخه یا قسمت با موارد دیگر خود باعث پیشرفت و دقت در هر علم می‌شود.

۲-۲۳ تعاریف امیدواری

اسنایدر (۱۹۹۴)، امید را به عنوان حالت انگیزشی مثبتی می دانند که بر اساس مقابل حس موفقیت، عامل فعال (انرژی هدف گرایی) و مسیر (برنامه ریزی رسیدن به هدف) عمل می‌کند.

چون و نیکولای جوک^[۱۴۰] (۱۹۹۸) امید را با هفت مؤلفه مشخص می‌کنند که در زبان انگلیسی با «C» شروع می شود و شامل کنارآیی و اقدام، شادی، اجرا، ارتباط، خلق و جمع گرایی است. امید، معمولاً به عنوان متغیر محلی در سازگاری، شرایط مبهم و رنج بردن است (به نقل از، هرت و کات کلیف^[۱۴۱]، ۲۰۰۲).

اسنایدر و همکاران (۲۰۰۰) امید را که سازه ای بسیار نزدیک به خوش بینی است، به عنوان سازه ای شامل دو مؤلفه ای، مفهوم سازی ‌کرده‌است: ۱- توانایی گذرگاه هایی به سوی هدف های مطلوب به رغم موانع موجود؛ ۲- کارگزار انگیزش برای استفاده از این گذرگاه ها، امید در واقع مجموع این دو مؤلفه است. بر اساس این مفهوم سازی، امید هنگامی نیرومند است که هدف های ارزشمندی را در برگیرد و با داشتن موانع چالش انگیز، ولی نه برطرف نشدنی، احتمال دستیابی به آن ها در میان مدت وجود داشته باشد. وقتی که ما برای رسیدن هدف ها اطمینان داریم، امید غیرضروری است، جایی که مطمئن هستیم به هدف نخواهیم رسید، در این صورت نومید می‌شویم. بر اساس این مفهوم سازی هیجان های مثبت و منفی محصول جنبی تفکر هدفمند امید و ناامیدی هستند.

داودی (۱۳۸۳) بیان می‌دارد که امید یک حالت روحی و روانی، و برانگیزاننده انسان به کار و فعالیت است. به طور طبیعی، امید موجب انگیزه بشر در کارهای اختیاری و مانع ترس از زیان است. امید انسان را به حرکت وا می‌دارد تا به هدف خویش برسد. امید که از معرفت و شناخت حاصل می شود، اساس همه تلاش های مفید و پرثمر انسانی است.

بیلی^[۱۴۲] و اسنایدر (۲۰۰۷) معتقدند که امید یک حالت انگیزشی مثبت با در نظر گزفتن اهداف روشن برای زندگی است. در امید، از یک سو انگیزۀ خواستن به اراده برای حرکت به سوی اهداف و از طرف دیگر، بررسی راه های مناسب برای حصول اهداف نهفته است. ‌بنابرین‏، کارکرد امید در زندگی به عنوان یک مکانیزم حمایتی است و باعث رشد و پیشرفت کیفیت زندگی انسان می شود.

۲-۲۴ نظریۀ امید

زیربنای فکری نظریۀ امید^[۱۴۳]، به آثار ارائه شده از سوی کاتلین و چان^[۱۴۴] (۱۹۹۰) و استوتلند^[۱۴۵] (۱۹۶۹) بر می‌گردد که در آن، امید به عنوان انتظار فرد برای موفقیت در دستیابی به هدف، تعریف شده است (خدابخشی، ۱۳۸۳). از نظر اسنایدر، بنیان‌گذار نظریۀ امید در روان شناسی، امید عبارت است از: ظرفیت اراک شده برای تولید مسیرهایی به سمت اهداف مطلوب و انگیزۀ ادراک شده برای حرکت در این مسیرها. از این رو، امید یعنی انتظار مثبت برای دستیابی به اهداف و انتظار مثبت، خود دارای ابعاد گذرگاه و عامل است (عامل + گذرگاه= امید) (اسنایدر، ۲۰۰۰). در حقیقت، اسنایدر امید را به عنوان سازه ای شامل دو بعد، مفهوم سازی ‌کرده‌است: توانایی طراحی گذرگاه هایی بسوی هدف های مطلوب، به رغم موانع موجود و توانایی ایجاد انگیزه برای شروع و تداوم حرکت در این گذرگاه ها. امید، مجموع این دو بعد است (کار، ۱۳۸۵). همان‌ طور که در این تعریف مشخص می شود، نظریه امید، اساساً یک نظریه شناختی است. به دیگر بیان، امید یک فرایند شناختی در نظر گرفته شده است که دارای تبعات هیجانی است. ‌بنابرین‏، طبق نظریه اسنایدر، امید یک هیجان انفعالی نیست که تنها در لحظات تاریک زندگی پدیدار شود، بلکه یک فرایند شناختی است که افراد به وسیلۀ آن، فعالانه اهداف خود را دنبال می‌کنند. از نظر وی، امید فرآیندی است که طی آن فرد: ۱) اهداف خود را تعیین می‌کند، ۲) سپس راهکارهایی برای رسیدن به آن اهداف می‌سازد و ۳) انگیزه لازم برای به اجرا درآوردن این راهکارها ایجاد کرده و در طول مسیر حفظ می‌کند (اسنایدر، ۱۹۹۵).

۲-۲۵ ابعاد امیدواری از منظر نظریه امیدواری اشنایدر

نظریه امید اشنایدر بر سه مؤلفه مرکزی بنیان گذاشته شده است: اهداف، گذرگاه ها و عامل که در ادامه به توضیح تک تک این ابعاد پرداخته می شود.

الف) تفکر هدف^[۱۴۶]: اساس نظریۀ امید، بر مبنای اهمیت و ضرورت اهداف بنا شده است. در واقع اهداف، یکی از ابعاد کلیدی نظریۀ امید است که می ­توانند کوتاه مدت یا بلند مدت باشند و از نظر اهمیت طبقه ­بندی می‌شوند. تقریباً تمامی آنچه که یک فرد انجام می‌دهد، به سمت دستیابی به یک هدف است. هدف، شامل هر چیزی است که خود فرد مایل است به آن دست یابد و آن را انجام دهد یا آن را تجربه و یا ایجاد کند. اهداف، نیروی محرک هر رفتاری هستند و می‌توانند در دامنۀ یک حرکت ساده برای بیدار شدن به هنگام شنیدن زنگ ساعت تا تعمیر بخشی از یک هواپیما و گاهی به پیچیدگی کسب یک مدرک دانشگاهی داشته باشند (علاالدینی، ۱۳۸۷). از طرفی در نظریۀ امید، اهداف، منبع اصلی هیجان هستند. هیجان مثبت، ناشی از دستیابی به هدف یا تصور نزدیک شدن به آن است، در حالی که هیجان منفی، ناشی از شکست در دستیابی به هدف یا تصور دور شدن از آن است (اسنایدر، ۲۰۰۲). با توجه به وجود این پیوند بین دستیابی به هدف و عاطفه مثبت، ممکن است چنین به نظر می‌رسد که بهترین راهکار، تعیین اهداف آسان و قابل دستیابی است، اما افراد دارای امید بالا، معمولاً به دنبال اهدافی هستند که دارای میزانی از عدم قطیعت و یا سطح دشواری متوسط باشند، یعنی اهدافی که اندکی دشوارتر از اهداف دست یافتۀ قبلی باشند (اسنایدر، ۱۹۹۴). اهداف، باید ارزش کافی داشته باشند تا تفکر هوشیار فرد را اشغال کنند. اهداف امیدوارانه، دارای مقداری از عدم قطیعت هستند و اهدافی که احتمال دستیابی به آن ها صددر صد باشد، مستلزم امید نیستند. همچنین اهدافی که احتمال دستیابی به آن ها نیز، صفر باشد مستلزم امید نیستند (اسنایدر، ۲۰۰۰). ‌بنابرین‏، طبق این نظریه، بهترین اهداف، اهدافی هستند که انگیزه فرد را افزایش دهند و پایدار باشند، یعنی اهدافی که به صورت دقیق و عینی، مشخص می‌شوند، میزان دشواری متوسط دارند ور درآینده ای نزدیک، به وقوع می پیوندند (علاالدینی، ۱۳۸۷).

ب) تفکرات گذرگاه^[۱۴۷] (مسیرهای رسیدن به هدف): تفکر گذرگاه، توانایی‌های ادراک شده فرد برای شاسایی و ایجاد مسیرهایی به سمت هدف است. تفکر گذرگاه اغلب قابل مشاهده در گفتار درونی از قبیل «من راهی برای انجام این کار پیدا خواهم کرد» ‌می‌باشد. اگرچه تفکر گذرگاه خواستار تنها یک گذرگاه قابل استفاده به هدف خواسته شده است، اما افراد دارای سطوح امید بالاتر اغلب قادر به تصور چندین گذرگاه هستند و از تفکر واگرا استفاده می‌کنند. این راه های متناوب هنگامی که فرد مجبور به مقابله با مانع یا مشکل در رسیدن موفقیت­آمیز به اهداف می­ شود، تعیین کننده هستند (اشنایدر، ۱۹۹۴) از آنجا که برخی از طرح­ها و نقشه­ها ممکن است با شکست مواجه شوند، افراد دارای امید بالا، به منظور مقابله با موانع احتمالی، چندین گذرگاه را در نظرمی­گیرند (علاالدینی، ۱۳۸۷). لازم به ذکر است که آثار سودمند امید، تنها ناشی از توانایی واقعی در ایجاد گذرگاه­ها نیست، بلکه ناشی از این ادراک است که چنین گذرگاه­هایی در صورت لزوم می ­توانند تولید شوند (اسنایدر، ۱۹۹۴).

ماده ۱۲- حکم به مجازات یا اقدام تامینی و تربیتی و اجرای آن ها باید از طریق دادگاه صالح، به موجب قانون و با رعایت شرایط و کیفیات مقرر در آن باشد.

۱-۱-۲-۴- مسئولیت مدنی دولت

در هر مورد که شخص ناگزیر از جبران خسارت دیگری باشد، می‌گویند در برابر او «مسئولیت مدنی» دارد. مسئولیت لازمه داشتن اختیار است. انسان آزاد و عاقل از پیامد کارهای خویش آگاه و مسئول آن است. به همین جهت، نیچه حکیم آلمانی از مسئولیت به عنوان امتیاز یاد می‌کند و پاره ای از نویسندگان فرانسوی قدرت غیر مسئول را ظالمانه و انسان بی مسئولیت را عامل آشفتگی دانسته اند. ‌بنابرین‏، مسئولیت شخص نسبت به جبران خسارت ناشی از اعمال خود قاعده ای طبیعی و موافق قاعده است.

بر مبنای این مسئولیت، رابطه ی دینی ویژه ای بین زیان دیده و مسئول به وجود می‌آید؛ زیان دیده طلبکار و مسئول بدهکار می شود^[۱۷]

‌بنابرین‏ یکی دیگر از ضرورت های تنوع عقوبت های متناسب، لزوم ایجاد نظم به هر نحو ممکن است توضیح اینکه به حکم عقل و ضرورت فقه برقراری نظم و انضباط در جامعه و جلوگیری از هرج و مرج و تجاوز به حقوق دیگران یکی از وظایف حکومت است. حاکم باید بتواند برای برقراری امنیت و حفظ حقوق عامه در جامعه اسلامی این اختیار را داشته باشد که ‌در مورد هر جرم ارتکابی و تجاوز و تعدی کیفر مناسب برگزیند مهمترین دلیل تنوع مجازات‌های تعزیری ملاک تشریع عقوبت از دیدگاه شارع است، زیرا مجازات اسلامی اساسا به منظور تطهیر مجرم و جامعه از آلودگی و نگه داشتن بزهکار و دیگران از ارتکاب مجدد جرم است. پس عقوبت واحد نمی تواند در هر موردی مؤثر باشد بلکه ممکن است نسبت به برخی بیش از اندازه طاقت مجرم و یا بیش از اندازه ی جرم باشد و نسبت به برخی دیگر ممکن است هرگز بازدارنده نباشد و نیز اثر مثبت در بزهکار ایجاد ننماید. از این رو، به منظور تحصیل هدف و مقصود نهایی از مجازات باید حاکم اسلامی بتواند در هر مورد با ملاحظه نوع جرم و شدت اثر تخریبی آن و حال بزهکار و دیگر شرایط زمانی و مکانی، مجازات متناسبی را انتخاب نماید. این مطلب با نظر اسلام سازگار بوده و می‌تواند درتامین سلامت جامعه و مبارزه جدی و ریشه ای با فساد و هر گونه عملی که سلامت جامعه را تهدید نماید مؤثر واقع شود.

با عنایت به آنچه که گفته شد بنظر می‌رسد شریعت اسلام در باب انتظامات همانند باب معاملات دستورات خاص و بگونه ای تعبدی نیاورده است بلکه به بیان اصول کلی (قواعد عامه) پرداخته است که جزئیات و فروع (مواد قانونی) باید تحت ضوابط خاص و با رعایت قواعد عامه، و بررسی حوادث و پیشامدهای مختلف تحت عنوان قوانین و آیین نامه های مربوط توسط فقهای آزموده و صاحب نظران متخصص که عالم به احوال و اوضاع زمانه باشند تهیه و تدوین شود؛ بر این اساس حاکم و والی مسلمانان که تبلور اعمال اختیار او در این خصوص در دستگاه قانون گذاری است، می‌تواند با توجه به مصلحت جامعه و موقعیت زمانی مجازات های متناسبی را تعیین نماید بخصوص ‌در مورد مجازات های تعزیری که مربوط به تخلف از الزامات و تکالیف حکومتی است^[۱۸].

بهر تقدیر در فقه اسلامی،جبران خسارت ناشی از خطای قاضی درصدور حکم بر عهده ی دولت قرار گرفته است (خطاء الحاکم فی بیت المال) در واقع، در این مورد قاضی در ورود خسارت فاقد تقصیر است و چون مسئولیت امر قضا بر عهده دولت اسلامی است و قاضی برای حفظ مصالح مسلمین ‌به این شغل خطیر گمارده شده و به نام مسلمانان انجام وظیفه می‌کند، ‌بنابرین‏ ضمان خطای او در قضاوت بر عهده دولت اسلامی خواهد بود و این موضوع نوعی از مسئولیت دولت است

۱- ۲ مبانی ضمان بیت المال در پرداخت دیه

در این مبحث به قاعده «لایبطل دم امر مسلم» و ادله قاعده و فتوای فقها ‌بر اساس قاعده می پردازیم.

۱-۲-۱قاعده «لایبطل دم امر مسلم»

قاعده “لایبطل دم امرمسلم”قاعده هدر نرفتن خون مسلمان اززمره مهمترین قواعد باب دیات است.‌مراد از این قاعده که گاه به جای واژه”لایبطل”واژه های لایطل”ویا”لایهدر”به کاررفته است ان است که اگرمسلمانان محقوق الدمی کشته شود وقاتل وی به هرعلت قصاص نشود حال یا بدان علت که قتل صورت گرفته عمدی نبوده ویااگرهم عمدی بوده به علت موانع ثبوتی ‌یا اجرای قصاص نوبت به قصاص نرسد درهر صورت خون وی به هدر نمی رود وباید دیه نفس در ازای آن پرداخت شود از آنجا که دربرخی روایات واژه ی دم بدون به اضافه کلمه ای آمده است,برخی از این قاعده به نام قاعده ی ارزش خون یاد کرده‌اند اعم ازاین که مقتول مسلمان باشد یا نباشد.

آنچه به مبحث ما مربوط می شود این است که دربرخی از روایات به پرداخت دیه ‌از بیت المال حکم شده است,همچون فرار قاتل عمدی که به او دسترسی نیست ونه مالی دارد که از آن دیه مقتول داده شود .ونه اقاربی دارد تا دیه مقتول رابپردازند.

‌در روایت صحیحه ابی بصیر می‌گوید:ازامام صادق(ع)درباره ی حکم مردی سوال کردم که مردی را عمدً به قتل رساند وسپس فرار ‌کرده‌است وبه او دسترسی نیست حضرت فرمودند:اگرمال دارد دیه کامل ازآن گرفته می شود وگرنه ازخویشاوندانش به نحو الاقرب فالاقرب گرفته می شود اگر خویشاوندی ندارد امام آن را می پردازد زیرا خون مسلمان باطل نمی شود .

حال مدعا دو چیزاست اول اینکه عبارت « لایبطل دم امر مسلم» یک قاعده یعنی حکم کلی و فراگیر است توضیح اینکه ‌در روایت بیان شده که دیه مقتول ‌از بیت المال داده می شود وعلت آن هم “باطل نشدن خون مسلمان”است.‌به این معنا که اگر دیه ای برای مقتول داده نشود خون مسلمان به هدر می رود حال در کنار این موارد مواردی است که به آن اشاره نشده مثل خودکشی قاتل عمدی,کشته شدن قاتل عمدی توسط شخصی غیراز ولی دم وبدون اذن وی قتل چندنفر توسط یک نفر به نحو عمد وقصاص وی در مقابل یکی از مقتولین، فوت قاتل عمدی بدون اینکه فرار کرده باشد .

اعسار قاتل شبه عمدی از پرداخت دیه اعسارعاقله از پرداخت دیه ، ونبودن مالی برای قاتل تا با آن دیه مقتول پرداخت گردد .

درپایان این قسمت گفتنی است که ممکن است گفته شود « دم وخون »خصوصیتی ندارد و ‌در مورد همه ی جنایات اعم از اینکه به صورت قتل باشد یاجرح یا قطع عضووسلب منافع میتوان به مسولیت بیت المال قائل شد زیرا در این زمینه میتوان از صحیحه ابی عبیده بهره جست^[۱۹].

روایاتی‌ که‌ دلالت‌ بر پایمال‌ نشدن‌ خون‌ مسلمان‌ دارد، به‌ حدی‌ شایع‌ است که ‌مضمون‌ آن‌ به صورت‌ یک‌ قاعده فقهی‌ با نام “قاعده لایبطل دم امری مسلم” درآمده‌ است‌. مقصود از این قاعده‌ بیان‌ اهمیت‌ خون‌ مسلمان‌ از جهت‌ ساقط نشدن‌ دیه ی مقتول‌ است‌. نتیجه ی قاعده ی مذکور آن است که هرگاه قاتل معلوم‌ نباشد و یا اگر قاتل‌ معلوم‌ است‌ امکان‌ گرفتن‌ دیه‌ از او به‌ دلیل‌ متواری‌ بودن‌، فقر یا مورد دیگری‌ وجود نداشته باشد، پرداخت دیه ی مقتول بر عهده ی بیت‌المال‌ قرار می‌گیرد؛ زیرا در غیر این‌ صورت‌ خون‌ مقتول‌ پایمال‌ می‌گردد.

درباره “قاعده‌ لایبطل‌” نکات‌ ذیل‌ حائز اهمیت‌ است :

۱- در فرضی‌ که‌ قاتل‌ ناشناس‌ باشد و در عین‌ حال‌ هویت‌ مقتول‌ نیز مشخص‌ نباشد‌، همچنین در مواردی ‌که‌ مقتول‌ شناسایی‌ شده‌ اما ولی‌دم‌ او امام‌ مسلمین‌ یا نایب‌ اوست‌، عملاً دیه‌ای پرداخت نمی‌گردد. زیرا در چنین‌ حالتهایی‌ مسئول‌ پرداخت‌ دیه‌ همان‌ شخصی‌ است‌ که‌ دیه‌ را به‌ ارث‌ می‌برد؛ با این‌ توضیح‌ که‌ در این موارد بیت‌المال‌ از یکسو وظیفه‌ دارد دیه‌ مقتول‌ را بپردازد و از سوی‌ دیگر نیز وارث‌ دیه ی اوست.