نتایج آزمون پایایی در جدول (۴-۳) درج گردیده است،آزمون پایایی با استفاده ازآزمون ریشه واحد دیکی فولر^[۴۳] برای متغیرانجام گرفته است. همان گونه که در جدول (۴-۳) ملاحظه می‌شود چون تمامی مقادیر به دست آمده کوچکتر از ۵% می‌باشند بنا براین همه متغیرها پایا هستند و نیازی به آزمون هم‌جمعی^[۴۴] نداریم.

جدول (۴-۳): نتایج آزمون پایایی متغیرهای پژوهش با بهره گرفتن از آزمون دیکی-فولر

ردیف

نام متغیر

مقدار آماره

وضعیت

مقدار بحرانی

۱%

۵%

۱۰%

۱

بازده سهام

۸۷/۲-

اولین تفاضل

۴۴/۳-

۸۶/۲-

۵۷/۲-

۲

بازده مورد انتظار صنعت

۹۴/۸-

اولین تفاضل

۴۴/۳-

۸۶/۲-

۵۷/۲-

۳

بازده مورد انتظار بازار

۳۱/۱۰-

اولین تفاضل

۴۴/۳-

۸۶/۲-

۵۷/۲-

۴

P/E

۶۵/۷-

اولین تفاضل

۴۴/۳-

۸۶/۲-

۵۷/۲-

۴-۵) آزمون نرمالیتی متغیرهای تحقیق با بهره گرفتن از آزمون کولموگروف – اسمیرنوف

ابتدا با بهره گرفتن از آزمون کولموگروف -اسمیرنوف ، تست نرمالیتی متغیرهای پژوهش مورد آزمون قرار می‌گیرد، نرمال نبودن متغیرها، باعث بروز مشکل رگرسیون کاذب می‌شود. در این پژوهش به منظور تشخیص نرمال بودن توزیع داده ها ازاین آزمون استفاده شده است. با توجه به نتایج آزمون (احتمال آزمون کمتر از ۰۵/۰) تمامی متغیرها نرمال هستند. نتایج آزمون در جدول (۴-۴) نشان داده شده است.

جدول (۴-۴): نتایج آزمون کولموگروف – اسمیرنوف

متغیرها

آزمون کولموگروف-اسیمرنوف

نتایج

آماره
احتمال

بازده سهام

۹۸/۸

۰۰۰/۰

نرمال

بازده مورد انتظار صنعت

۵۵/۱۱

۰۰۰/۰

نرمال

بازده مورد انتظار بازار

۱۷/۲۳

۰۰۱/۰

نرمال

P/E

۹۴/۲

۰۰۰/۰

نرمال

۴-۶) آزمون ناهمسانی واریانس

چنانچه مدل از نوع داده های ترکیبی باشد، ناهمسانی واریانس نیز بررسی می‌شود. در این تحقیق برای بررسی ناهمسانی از آزمون وایت استفاده شده است. مقدار به دست آمده از آزمون وایت نشان می‌دهد که ناهمسانی واریانس وجود ندارد که اطلاعات مندرج در جدول (۴-۵) نتیجه این آزمون را نشان می‌دهد.

جدول (۴-۵): آزمون ناهمسانی واریانس (آزمون وایت)

شرح
آماره
ضرب متقاطع

آماره

احتمال

۹۰۲۵۵/۰

۵۴۲۶/۰

۸۵۴/۱۳

۵۲۴۵/۰

۴-۷) بررسی مستقل بودن یا خودهمبستگی

یکی از روش های بررسی خودهمبستگی استفاده از آزمون دوربین واتسون می‌باشد. اگر مقدار آماره دوربین واتسون بین ۵/۱ تا ۵/۲ باشد نشان دهنده عدم خودهمبستگی می‌باشد. با توجه ‌به این که مقدار این آماره ۰۶۸/۲ می‌باشد نتیجه می‌گیریم خودهمبستگی بین متغیرهای تحقیق وجود ندارد. از سویی در این پژوهش برای تشخیص وجود خود همبستگی بین متغیرها از آزمون خودهمبستگی^[۴۵] استفاده شده است.

جدول (۴-۶): نتایج آزمون خودهمبستگی در فرضیه‌های تحقیق

مدل

آزمون خود همبستگی

آماره F

احتمال F

فرضیه ۱

۹۸۸/۰

۳۲۲/۰

فرضیه ۲

۹۳۹/۰

۳۳۴/۰

نتایج جدول (۴-۶) نشان از وجود عدم خودهمبستگی بین متغیرهای تحقیق است.

۴-۸) نتایج آزمون فرضیه‌های پژوهش

فرض اصلی تحقیق:

بورس اوراق بهادار تهران در سطح نیمه قوی کارا است.

H₀: بورس اوراق بهادار تهران در سطح نیمه قوی کارا نیست.

H₁: بورس اوراق بهادار تهران در سطح نیمه قوی کارا است.

جدول (۴-۷) نتایج حاصل از تخمین نسبت واریانس برای وقفه‌های مختلف می‌باشد. ستون اول تعداد مشاهدات را نشان می‌دهد. ستون دوم تعداد وقفه‌های لحاظ شده در معادله نسبت واریانس را نشان می‌دهد. ستون سوم، نسبت واریانس را برای وقفه‌های متعدد را محاسبه می‌کند، ستون چهارم، آماره آزمون استاندارد Z₂ را محاسبه می‌کند و بالاخره ستون آخر، ارزش احتمال P-Value (مقادیر نسبت واریانس محاسبه شده) را نشان می‌دهند. نکته‌ای که قابل بیان است این است که اگر سری زمانی مورد مطالعه در طول زمان دارای واریانس ناهمسانی باشد از آماره آزمونZ₂(k) به شرح زیر استفاده می‌گردد.

Z₂(k) نیز دارای توزیع نرمال استاندارد است (, مصطفی سلیمی فر راد; شیرزور, زهرا, ۱۳۸۹). آماره آزمون Z₂ که دارای توزیع نرمال بوده و ارزش احتمال مربوط بدان نیز همراه با عدد نسبت واریانس مربوطه برای سریهای زمانی در جدول (۴-۷) محاسبه شده است. همان طور که نتایج تخمین نشان می‌دهد، نسبت واریانسهای محاسبه شده از عدد ۱ کمتر می‌باشد، منتها از یک سو مقادیر آماره Z₂ نیز همگی نزدیک به یک است و مقادیر ارزش احتمال P-Value (ستون آخر) مقادیری بزرگ از مقدار بحرانی ۰۵/۰ می‌باشند که همگی نشانگر پذیرش فرضیه صفر مبنی بر اینکه نسبت واریانس به ازای همه وقفه‌های داده شده از نظر آماری عدد یک می‌باشد و لذا وجود سطح نیمه قوی کارایی در بازار بورس تهران تأیید نمی‌شود. یعنی ازطریق یکایک qها می‌توان پیش‌بینی آتی را انجام داد. در نتیجه فرض صفر قبول می شود. لذا بورس اوراق بهادار تهران در سطح نیمه قوی کارا نیست.

(جدول ۴-۷) نتایج آزمون ناهمسانی واریانس با اعمال وقفه های تحقیق

delivery

n.obs

Vr h

Test state Z_n

P -value

prob

۱

۱۲۲

۷۱/۱-

۸۵/۰

۰۷۹/۰

۰۵/۰

۲

۱۲۲

۷۳/۱-

۸۳/۰

۰۷۶/۰

۰۵/۰

۳

۱۲۲

۷۸/۱-

۷۹/۰

۰۶۹/۰

۰۵/۰

۴

۱۲۲

۶۰/۱-

۸۸/۰

۰۸۶/۰

۰۵/۰

۵

۱۲۲

۸۲/۱-

۷۲/۰

۰۶۱/۰

۰۵/۰

۶

۱۲۲

۷۵/۱-

۸۱/۰

۰۷۳/۰

۰۵/۰

۷

۱۲۲

۷۲/۱-

۸۳/۰

۰۷۵/۰

۰۵/۰

۸

۱۲۲

۷۳/۱-

۸۳/۰

۰۷۷/۰

۰۵/۰

۹

۱۲۲

۶۹/۱-

۸۶/۰

۰۸۱/۰

۰۵/۰

۱۰

۱۲۲

۷۸/۱-

۷۹/۰

۰۶۸/۰

۰۵/۰

فرضیات فرعی تحقیق:

۱٫ بین ضریب (P/E) و بازدهی سهام همبستگی معناداری وجود دارد.

H₀: بین ضریب (P/E) و بازدهی سهام همبستگی معناداری وجود ندارد.

H₁: بین ضریب (P/E) و بازدهی سهام همبستگی معناداری وجود دارد.

1. 1. . Reckase ↑

1. 1. . MicroCAT ↑

1. 1. . Assessment Systems Corporation ↑

1. 1. . screening ↑

1. 1. . Sands, Gade & Knapp ↑

1. 1. . Armed Services Vocational Aptitude Battery ↑

1. 1. . Verschoor & Straetmans ↑

1. 1. . Eggen ↑

1. 1. . Veldkamp ↑

1. 1. . item response theory model ↑

1. 1. . item pool ↑

1. 1. . calibrated ↑

1. 1. .locating ↑

1. 1. . Wainer, Dorans, Eignor, Flaugher, Green, Mislevy, Steinberg & Thissen ↑

1. 1. .content balancing ↑

1. 1. . Cheng & Chang ↑

1. 1. . Exposure Control ↑

1. 1. .Sympson & Hetter ↑

1. 1. .Jensema ↑

1. 1. .McBride, Weiss ↑

1. 1. . Adelaide Ariel ↑

1. 1. .Xing & Hambelton ↑

1. 1. .Hi ↑

1. 1. . Millman, Arter ↑

1. 1. . Gu ↑

1. 1. . Bergstrom, Lunz ↑

1. 1. .Bayesian Ability Estimation Procedure ↑

1. 1. .Owen ↑

1. 1. . Maximum posterior precision ↑

1. 1. . Maximum Information Item Selection Procedure ↑

1. 1. . Brown, Weiss ↑

1. 1. . Davey, Parshall ↑

1. 1. . Nering ↑

1. 1. . Lewis ↑

1. 1. .Boekkooi- Timminga ↑

1. 1. . integer programming ↑

1. 1. .Rasch ↑

1. 1. . ad hoc ↑

1. 1. . Ware, Bjorner & Kosinski ↑

1. 1. . mathematical programming ↑

1. 1. . master pool ↑

1. 1. . Belov ↑

1. 1. .Armstrong ↑

1. 1. . shadow test ↑

1. 1. . binary linear integer programming ↑

1. 1. . Reese ↑

1. 1. . quantitative ↑

1. 1. .categorical ↑

1. 1. .logical ↑

1. 1. . objective function ↑

1. 1. .constraints ↑

1. 1. . feasible ↑

1. 1. Chang ↑

1. 1. .Robin ↑

1. 1. . weighted deviation model ↑

1. 1. . goal ↑

1. 1. . constraint ↑

1. 1. . target ↑

1. 1. . Pearlman ↑

1. 1. . Mont Carlo ↑

1. 1. . assemble ↑

1. 1. . master ↑

1. 1. . forecast ↑

1. 1. . item banks ↑

1. 1. . question banks ↑

1. 1. .item collections ↑

1. 1. . item reservoirs ↑

1. 1. .item libraries ↑

1. 1. . Millman ↑

1. 1. . Arter ↑

1. 1. . Choppin ↑

1. 1. . operational ↑

1. 1. . Data Base ↑

1. 1. .optimization ↑

1. 1. .item exposure rate ↑

1. 1. . target exposure rate ↑

1. 1. . Item overlap rate ↑

1. 1. . Percentage of Underexposed Items ↑

1. 1. . component ↑

1. 1. . master pool ↑

1. 1. . operational pool ↑

1. 1. .assembly ↑

1. 1. Linacre ↑

1. 1. . Computer adaptive testing ↑

1. 1. . Binet ↑

1. 1. . slightly more challenging ↑

1. 1. . Parshall, Spray, Kalohn & Davey ↑

1. 1. . updating ↑

1. 1. . trich questions ↑

1. 1. . Flexilevel testing procedure ↑

1. 1. . Lord ↑

1. 1. . Step procedure ↑

1. 1. . Henning ↑

1. 1. . Testlets ↑

1. 1. . Lewis & Sheehan ↑

1. 1. . Yao ↑

1. 1. .on the fly ↑

1. 1. .rating scales ↑

1. 1. . partial credit ↑

1. 1. .Gershon ↑

1. 1. .Halkitis ↑

1. 1. . Straetmans ↑

1. 1. . Bergstrom & Lunz ↑

1. 1. . item selection algorithm ↑

1. 1. . stopping rules ↑

1. 1. . Maximum Information ↑

1. 1. . Brown ↑

1. 1. . Weiss ↑

1. 1. . Maximum Posterior Precision ↑

1. 1. . Weighted Information ↑

1. 1. . Hambleton, Swaminathan & Rogers ↑

1. 1. . unconstrained ↑

1. 1. . Owen’s Bayesian ↑

1. 1. . maximum likelihood ↑

1. 1. . expected a posteriori ↑

1. 1. .maximum a posteriori ↑

1. 1. .item exposure ↑

1. 1. .Wise, Kingsbury ↑

1. 1. .Davis & Dodd ↑

1. 1. .McBride & Martin ↑

1. 1. . Zara ↑

1. 1. . Thomasson ↑

1. 1. . Way ↑

1. 1. . Steffen ↑

1. 1. . Anderson ↑

1. 1. . Luecht & Nungester ↑

1. 1. . threshold ↑

1. 1. . Nering ↑

1. 1. . conditional ↑

1. 1. . Hogarty ↑

1. 1. . Kromrey ↑

توان خلاقیت و نوآوری، ممکن است منسوب به منابع انسانی و یا دارایی هـای سازمانی باشد. توان خلاقیت منابع انسانی، به ایجاد محصولات و خدماتی متمایز در زیبایی و جذابیت ظاهری و نوآوری در دارایی های سازمانی نیز در نهایت می‌تواند به کاهش هزینه های عملیاتی، کاهش زمان تولید و ارائه محصـول و حتی توسعه محصول و رسوخ در بـازار منجـر گـردد (مهری، ۱۳۸۰، ۸۹).

نوآوری را میتوان به نوعی مهمترین سنگ بنای مزیت رقابتی بـه حساب آورد. زیـرا در درازمدت، رقابت به سبب نوآوری ادامه می‌یابد. اگر چه تمام نوآوری ها موفق نمیگردند ولی آنهائی که موفق می‌شوند می‌توانند به عنوان منبع مهمی برای مزیت رقابتی بـه حیات خود ادامه دهند. دلیل آن، این است که با بهره گرفتن از تعریف، یک نوآوری موفق به شرکت چیـزی منحصر به فرد عطا می‌کند، چیزی که رقبا از داشتن آن محرومند (البته تا زمانی که آن را تقلید نمایند). این منحصر به فرد بودن می‌تواند شرکت را قادر سازد تا خود را از رقبـایش متمـایز سازد و قیمتی بالاتر برای محصولاتش در نظر بگیرد و یا می‌تواند شرکت را قادر سازد تا هزینه هر واحد را نسبت به رقبایش بسیار پائین بکشد (سعیدی، ۱۳۸۸، ۲۰).

۲-۱-۲-۳-۱) سرمایه نوآوری

سرمایه نوآوری به ارائه (معرفی) ترکیب جدیدی از عوامل حیاتی و ضروری تولید در درون یک سیستم تولیدی اطلاق می شود. این سرمایه می‌تواند شامل محصولات جدید، تکنولوژی های جدید، بازار جدید و مواد جدید و ترکیب جدید باشد. با افزایش اهمیت دانش، سرمایه نوآوری به جزء مهمی از سرمایه فکری تبدیل می شود و این سرمایه می‌تواند به سه جزء موفقیت های نوآوری، مکانیزم های نوآوری و فرهنگ نوآوری تقسیم شود. (چن و همکاران، ۲۰۰۴، ۲۱۶)

در این تحقیق برای بررسی سرمایه نوآوری سه مورد توان تحقیق و توسعه، توان توسعه محصول جدید و میزان ارتباط با نهادهای تحقیقاتی و مشاوره ای مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. (مهرگان، ۱۳۹۱، ۲۵۳)

۲-۱-۲-۳-۲) توان فناوری اطلاعات

زیرساخت فناوری اطلاعات در هر کسب و کار ابتکاری به کار می رود تا قسمت های مختلف بنگاه را به هم متصل کرده و آن ها را به تأمین کنندگان، مشتریان و شرکای تجاری پیوند دهد. پورتفوی فناوری اطلاعات سازمان دربرگینده کل سرمایه گذاری شرکت در فناوری رایانه ای و ارتباطی بوده و شامل سخت افزار، نرم افزار، ارتباطات از راه دور، ذخیره الکترونیکی داده ها، وسایل جمع‌ آوری و نمایش داده ها و افرادی که خدمات فناوری اطلاعاتی را ارائه می‌دهند می شود. این توانمندی زیرساختی ممکن است از داخل سازمان یا خارج سازمان تأمین شود. (ویل، ۲۰۰۱، ۱۸۸)

۲-۱-۲-۳-۳) مدیریت دانش

تفاوت در زنجیره ارزش رقبا، یک منبع کلیدی مزیت رقابتی است. در فرهنگ رقابت، ارزش میزان تمایل مشتری به پرداخت برای خرید محصولات/خدمات شرکت است. ارزش با درآمد کل سنجیده می شود که انعکاسی از قیمت محصول یک شرکت است. یک شرکت زمانی سودمند است که ارزش محصولاتش بیشتر از هزینه خلق و تولید محصولاتش باشد (پورتر، ۱۹۷۵، ۶۱). خلق ارزش برای مشتریان که بیشتر از هزینه خلق آن ارزش باشد، هدف هر استراتژی رقابتی است. در اصل بجای هزینه، شرکت ها باید از ارزش برای تجزیه و تحلیل موقعیت رقابتی استفاده کنند، خصوصاً زمانی که هزینه هایشان را به منظور ایجاد تمایز افزایش می‌دهند. فرایند مدیریت دانش شامل پنج فعالیت تحصیل دانش، ادغام دانش، نوآوری، حفظ دانش و درنهایت نشر دانش است. (مهرگان، ۱۳۹۱، ۲۶۳)

۲-۱-۳) ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺕ ﭘﻴﺸﻴﻦ

ﺩﺭ ﺧﺼﻮﺹ ﺗﮑﺎﻣﻞ ﻣﻔﻬﻮﻡ ﺭﻗﺎﺑﺖ ﭘﺬﻳﺮﻱ، ﭼﻨﺪ ﻣﮑﺘﺐ ﻋﻠﻤﻲ ﻃﺮﺡ ﺷﺪﻩ ﺍﺳﺖ . ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﻗﺴﻤﺖ ﺍﻳﻦ ﻣﮑﺎﺗﺐ ﻫﻤﺮﺍﻩ ﺑﺎ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻭ ﻣﻨﻈﻮﺭﻫﺎﻱ ﺁﻥﻫﺎ ﻭ ﻧﻈﺮﻳﻪﻫﺎﻱ ﻣﺮﺑﻮﻃﻪ ﺍﺭﺍﺋﻪ ﺧﻮﺍﻫﺪ ﺷﺪ. ﺍﻭﻟﻴﻦ ﻣﮑﺘﺐ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑﻪ ﮐﻼﺳﻴﮏ ﻫﺎ ﺍﺳﺖ. ﻣﮑﺘﺐ ﻛﻼﺳﻴﻚﻫﺎ ﻣﺰﻳﺖ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺑﻴﻦﺍﻟﻤﻠﻞ ﺭﺍ ﻫﺪﻑ ﻗﺮﺍﺭ ﻣﻲ ﺩﻫﺪ ﻭ ﺗﻨﻬﺎ ﺩﺭ ﻣﻘﻄﻌﻲ ﻣـﻮﺭﺩ ﺗﻮﺟـﻪ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﺩﺍﻧﺎﻥ ﻗـﺮﺍﺭ ﻣـﻲ ﮔﻴﺮﺩ ﻛﻪ ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﺭﺍ ﺍﺯ ﻣﻨﻈﺮ ﻣﺒﺎﺩﻟﻪ ﻛﺎﻻﻫﺎ ﺑﻴﻦ ﺩﻭ ﺣﻮﺯﻩ ﺟﻐﺮﺍﻓﻴﺎﻳﻲ ﻣﺘﻔﺎﻭﺕ ﻣﻮﺭﺩ ﺗﻮﺟﻪ ﻗﺮﺍﺭ ﻣﻲ ﺩﻫﻨﺪ. ﺩﺭ ﺍﻳﻦ ﻣﻘﻄﻊ ﺍﺯ ﺗﺎﺭﻳﺦ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻫﺎﻱ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ، ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﺩﺍﻧﺎﻥ ﺑﺪﻧﺒﺎﻝ ﺍﺛﺒﺎﺕ ﻣﺎﻫﻴﺖ ﻣﺘﻐﻴﺮﻫـﺎ ﻭ ﻣﻌﻴﺎﺭﻫﺎﻱ ﺭﻗﺎﺑﺘﻲ ﻣﻲﺑﺎﺷﻨﺪ. ﻣﻬﻤﺘﺮﻳﻦ ﺭﻛﻦ ﺍﻧﺪﻳﺸﻪ ﻛﻼﺳﻴﻜﻲ ﻟﺰﻭﻡ ﺣﺪﺍﻗﻞ ﻣﺪﺍﺧﻠﻪ ﺩﻭﻟﺖ ﺩﺭ ﺍﻣﻮﺭ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﺑـﻪ ﻭﻳﮋﻩ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺑﻴﻦ ﺍﻟﻤﻠﻞ ﻭ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﺍﺯ ﺍﻧﮕﻴﺰﻩ ﻫﺎﻱ ﻓﺮﺩﻱ ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮﺭ ﻧﻴﻞ ﺑﻪ ﺗﻌﺎﺩﻝ ﻋﻤﻮﻣﻲ است. ﺍﺭﺍﺋﻪ ﻣﻔﺎﻫﻴﻢ ﻣﺰﻳﺖ ﻣﻄﻠﻖ (ﺍﺳﻤﻴﺖ) ﻭ ﻣﺰﻳﺖ ﻧﺴﺒﻲ (ﺭﻳﻜﺎﺭﺩﻭ) ﻛﻪ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﺗﻤﺎﻡ ﺷـﺪﻩ ﺗﻮﻟﻴﺪ ﺑﻮﺩ، ﻣﻘﺎﺭﻥ ﺑﺎ ﺗﺤﻮﻻﺕ ﺍﻧﻘﻼﺏ ﺻﻨﻌﺘﻲ، ﺁﺛﺎﺭ ﻣﺜﺒﺘﻲ ﺑﺮ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺍﻧﮕﻠﺴﺘﺎﻥ ﺑﺮ ﺟﺎﻱ ﮔﺬﺍﺷﺖ. ﻧﻈﺮﺍﺕ ﺍﺳﻤﻴﺖ ﺩﺭ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺰﻳﺖ ﻣﻄﻠﻖ ﻛﻪ ﺑﺮﺍﻱ ﻓﻀﺎﻱ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺁﺯﺍﺩ ﻭ ﻣﺒﺘﻨﻲ ﺑﺮ ﻛﻤﺘﺮ ﺑﻮﺩﻥ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﺗﻮﻟﻴﺪﻱ ﺩﺭ ﺧﺎﺭﺝ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺩﺍﺧﻞ ﺑﻮﺩ، ﺍﺳﺎﺱ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺑﻴﻦ ﺍﻟﻤﻠﻠﻲ ﻛﺎﺭ ﺷـﺪ. ﻧﻈﺮﻳـﻪ ﻣﺰﻳﺖ ﻧﺴﺒﻲ ﺭﻳﻜﺎﺭﺩﻭ ﺑﺮﺍﻱ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﺍﻳﻦ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ ﻭ ﺭﻭﺷﻦ ﻧﻤﻮﺩﻥ ﺑﺮﺧﻲ ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎﻱ ﻣﺒﻬﻢ ﺁﻥ ﺗﻜﻴﻪ ﮔﺎﻩ ﺧﻮﺩ ﺭﺍ ﺑﺮ ﺗﻔﺎﻭﺕ ﺭﺍﺑﻄﻪ ﻣﺒﺎﺩﻟﻪ ﺩﺍﺧﻠﻲ ﺑﻪ ﻋﻨﻮﺍﻥ ﺷﺮﻁ ﻻﺯﻡ ﻭ ﻛﺎﻓﻲ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﻣﻴﺎﻥ ﺩﻭ ﻛﺸﻮﺭ، ﻗﺮﺍﺭ ﺩﺍﺩ. ﺍﺳﺘﻮﺍﺭﺕ ﻣﻴﻞ ﺩﺭ ﺟﻬﺖ ﺗﻜﻤﻴﻞ ﺍﻳﻦ ﺩﻳﺪﮔﺎﻩ، ﺑﻪ ﻧﻘﺺ ﺑﺮﺧﻲ ﻓﺮﻭﺽ ﻣـﻮﺭﺩ ﺗﻮﺟﻪ ﺭﻳﻜﺎﺭﺩﻭ ﺩﺭ ﺍﺳﺘﺪﻻﻝ ﺧﻮﺩ ﺗﻮﺟﻪ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ. ﺍﺯ ﺟﻤﻠﻪ ﺍﻳﻦ ﻧﻘﺺﻫﺎ ﻋﺒﺎﺭﺗﻨـﺪ ﺍﺯ : ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ ﺗﻘﺴﻴﻢ ﺩﺭﺁﻣﺪﻫﺎﻱ ﺗﺠﺎﺭﻱ ﻣﻴﺎﻥ ﻛﺸﻮﺭﻫﺎ، ﺛﺎﺑﺖ ﻧﺒﻮﺩﻥ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻫﺎﻱ ﺗﻮﻟﻴﺪ، ﻭﺟﻮﺩ ﻋﻮﺍﻣﻞ ﺗﻮﻟﻴﺪﻱ ﻣﺘﻌـﺪﺩ ﻭ ﺑﺎﻻﺧﺮﻩ ﺍﻳﻦ ﻛﻪ ﻗﻴﻤﺖ ﻫﺎ ﺩﺭ ﺳﻄﺢ ﺑﻴﻦ ﺍﻟﻤﻠﻠﻲ ﺗﻮﺳﻂ ﻋﺮﺿﻪ ﺗﻌﻴﻴﻦ ﻧﻤﻲﺷﻮﺩ.

ﺍﺯ ﻧﻈﺮ ﺗﺎﺭﻳﺨﻲ، ﻓﺎﺻﻠﻪ ﺯﻣﺎﻧﻲ ﻗﺮﻥ ۱۶ ﺗﺎ ﺍﺑﺘﺪﺍﻱ ﻗﺮﻥ ﺑﻴﺴﺘﻢ، ﻋﺼﺮ ﺣﺎﻛﻤﻴﺖ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺁﺯﺍﺩ ﺑﻮﺩ ﻛﻪ ﺑﺎ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻣﺰﻳﺖ ﻫﺎ ﺗﻮﺟﻴﻪ ﻣﻲ ﺷـﺪ . ﺍﻣﺎ ﻓﺮﺩﺭﻳﻚ ﻟﻴﺴﺖ ﻭ ﺳﺎﻳﺮ ﻫﻤﻔﻜﺮﺍﻥ ﺍﻭ ﺩﺭ ﺳـﺎﻝ ۱۸۴۰ ﺍﻭﻟﻴﻦ ﺯﻣﺰﻣﻪ ﻫﺎﻱ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺭﺍ ﺳﺮﺩﺍﺩﻧﺪ . ﻓﺮﺩﺭﻳﻚ ﻟﻴﺴﺖ ﭘﻨﺞ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﺗﻜﺎﻣﻞ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﻫﺮ ﻣﻠﺖ ﺭﺍ ﻣﻄﺮﺡ ﻛﺮﺩ . ﺍﺯ ﺩﻳﮕﺮ ﻣﻨﺘﻘﺪﻳﻦ ﺟﺪﻱ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺁﺯﺍﺩ، ﺭﺍﺋﻮﻝ ﭘﺮ ﺑﻴﺶ ﺑـﻮﺩ ﻛﻪ ﻭﺍﻗﻌﻴﺘﻲ ﺩﻳﮕﺮ ﺭﺍ ﺩﺭ ﺟﻬﺖ ﺗﻌﺪﻳﻞ ﻧﻈﺮﻳﻪ ﻛﻼﺳﻴﻚ ﺑـﻪ ﺍﺭﻣﻐﺎﻥ ﺁﻭﺭﺩ ﻭ ﺁﻥ ﻧﺰﻭﻟﻲ ﺑﻮﺩﻥ ﺭﺍﺑﻄﻪ ﻣﺒﺎﺩﻟﻪ ﺑﻪ ﺿﺮﺭ ﻛﺸﻮﺭﻫﺎﻱ ﺍﺻﻄﻼﺣﺎً ﭘﻴﺮﺍﻣﻮﻧﻲ ﺩﺭ ﻧﻈﺎﻡ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺑﻴﻦ ﺍﻟﻤﻠﻠﻲ ﺍﺳﺖ . ﺍﻣﺎ ﺳﻴﻨﮕﺮ ﺑﺮﺍﻱ ﻳﺎﻓﺘﻦ ﺗﻮﺟﻴﻬﻲ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﺑﺮﺍﻱ ﺳﻴﺮ ﻧﺰﻭﻟﻲ ﺭﺍﺑﻄﻪ ﻣﺒﺎﺩﻟﻪ ﺑﺮ ﺁﺛـﺎﺭ ﻣﺘﻘﺎﺑـﻞ ﺗﻨﺰﻝ ﻧﺴﺒﻲ ﺍﺭﺯﺵ ﻭﺍﺣﺪ ﻛﺎﻻ ﻫﺎﻱ ﺍﻭﻟﻴﻪ ﺻﺎﺩﺭﺍﺗﻲ ﺍﻳﻦ ﻛﺸﻮﺭﻫﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻗﻴﻤﺖ ﻭﺍﺣﺪ ﻛﺎﻻﻫﺎﻱ ﺻﺎﺩﺭﺍﺗﻲ ﻛﺸﻮﺭﻫﺎﻱ ﭘﻴﺸﺮﻓﺘﻪ ﻣﺘﻤﺮﻛﺰ ﮔﺮﺩﻳﺪ ﻭ ﺩﻟﻴﻞ ﺁﻧﺮﺍ ﺑﻪ ﻣﺘﻐﻴﺮﻫﺎﻱ ﺳﺎﺧﺘﺎﺭﻱ ﻧﺴﺒﺖ ﺩﺍﺩ.

ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺍﺯ ﺟﺮﻳﺎﻥ ﻓﻮﻕ ﻫﻤﺰﻣﺎﻥ ﺑﺎ ﺁﻏـﺎﺯ ﺍﺿﻤﺤﻼﻝ ﺍﻣﭙﺮﺍﻃﻮﺭﻱ ﻫﺎﻱ ﺍﺳﺘﻌﻤﺎﺭﻱ ﺩﺭ ﺗﻤﺎﻡ ﻗﺎﺭﻩ ﻫﺎﻱ ﺟﻬﺎﻥ، ﻣﻮﺟﻲ ﺍﺯ ﺗﻔﻜﺮﺍﺕ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﻛﻪ ﺩﺭ ﻓﻀﺎﻱ ﺑﻴﻦ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩ ﻭ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻗﺮﺍﺭ ﻣﻲ ﮔﺮﻓﺖ ﻭ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺩﻟﻴﻞ ﺗﺤﺖ ﻋﻨﺎﻭﻳﻨﻲ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩ ﺳﻴﺎﺳﻲ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻃﺒﻘﻪ ﺑﻨـﺪﻱ ﻣﻲ ﺷﻮﻧﺪ. ﺍﺯ ﻧﻤﺎﻳﻨﺪﮔﺎﻥ ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ ﺍﻳﻦ ﺟﺮﻳﺎﻥ ﮔﻮﻧﺎﺭﺩ ﻣﻴﺮﺩﺍﻝ ﻭ ﻣﺎﻳﻜﻞ ﺗﻮﺩﺍﺭﻭ ﺩﺭ ﻗﺮﻥ ﺑﻴﺴﺘﻢ ﻫﺴﺘﻨﺪ. ﺑﻪ ﺍﻋﺘﻘﺎﺩ ﻣﻴﺮﺩﺍﻝ ﻛﻪ ﺍﺳﺎﺳﺎً ﺍﺯ ﻣﺨﺎﻟﻔﻴﻦ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺁﺯﺍﺩ ﺑﻴﻦﺍﻟﻤﻠﻠﻲ ﺍﺳﺖ، ﻧﻴﺮﻭﻫﺎﻱ ﺑﺎﺯﺍﺭ ﻋﺎﻣﻞ ﺑﺎﺯﺩﺍﺭﻧﺪﻩ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻛﺸﻮﺭﻫﺎﻱ ﻓﻘﻴﺮ ﺩﺭ ﻋﺮﺻﻪ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﻭ ﺑﻄـﻮﺭ ﻛﻠﻲ ﺍﻳﺸﺎﻥ ﻳﻚ ﺭﺍﺑﻄﻪ ﻣﻌﻜﻮﺱ ﺑﻴﻦ ﺁﺯﺍﺩﻱ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﻭ ﺭﺍﺑﻄﻪ ﻣﺒﺎﺩﻟﻪ ﺑـﺮﺍﻱ ﻛﺸﻮﺭﻫﺎﻱ ﻓﻘﻴﺮ ﺭﺍ ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲ ﻛﻨﺪ. ﻋﻼﻭﻩ ﺑﺮ ﺍﻳﻦ ﺗﻮﺩﺍﺭﻭ ﻋﻘﻴﺪﻩ ﺩﺍﺭﺩ ﻛﻪ ﻛﺸﻮﺭﻫﺎﻱ ﺟﻬﺎﻥ ﺳﻮﻡ ﺍﺻﻮﻻً ﻧﺒﺎﻳﺪ ﺩﻧﺒﺎﻝ ﺭﺍﻫﺒﺮﺩ ﺧﺎﺹ ﺑﺎﺷﻨﺪ . ﺑﻠﻜﻪ ﺁﻧﭽﻪ ﻛﻪ ﺑﻴﺶ ﺍﺯ ﻫﻤﻪ ﭼﻴﺰ ﻣﻲ ﺗﻮﺍﻧﺪ ﺑﻪ ﺁﻥﻫﺎ ﺑﺮﺍﻱ ﻧﻴﻞ ﺑـﻪ ﻣﻨﺎﻓﻊ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﻛﻤﻚ ﻛﻨﺪ، ﺍﻓﺰﺍﻳﺶ ﺳﻬﻢ ﺩﺭ ﺗﺠﺎﺭﺕ ﺟﻬﺎﻧﻲ ﺍﺳﺖ ﻛﻪ ﻳﻜﻲ ﺍﺯ ﺭﺍﻩ ﻫـﺎﻱ ﺁﻥ ﮔﺴﺘﺮﺵ ﺭﻭﺍﺑـﻂ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩﻱ ﻣﻴﺎﻥ ﺧﻮﺩ ﺁﻧﻬﺎﺳﺖ.

۲-۴-۱- نظریه پیتر برگر

دو قلمرو اصلی جامعه‏شناسی معرفت عبارتند از «زیست‌جهان اجتماعی» و «ساخت اجتماعی واقعیت». زیست‌جهان اجتماعی از آگاهی کنش­گران، یعنی شیوه‏­ای که انسان­ها واقعیت اجتماعی را برمی­‏سازند، سخن می‏­گوید. این آگاهی روزمره شامل رشته­‏ای از معانی مشترک بین فرد ودیگران است و یک «زیست‏جهان اجتماعی» را می‏­سازد. از منظر جامعه‏شناسی معرفت، هر نوع آگاهی تنها در موقعیتی خاص موجّه و معنادار است. لذا دیالکتیک بین آگاهی و واقعیت (ذهن و عین) باعث برساخته‌شدن واقعیت اجتماعی می‏­شود و توجّه به بعد آگاهی فهم واقعیت اجتماعی را مقدور می‏­سازد. در این چارچوب، برگر و همکارانش با برّرسی و تحلیل رابطه بین مدرنیته و تغییرات چارچوب­‏های شناختی و به تبع آن واقعیت‏­های اجتماعی، ‌به این نتیجه می‏­رسند که تفاوت چشمگیر و عظیمی مابین سنت (زیست‏جهان سنتی) و جهان مدرن (آن ها اشاره­‏ای به تفکیک مدرن و پست مدرن نمی­‏کنند) وجود دارد. آن ها معتقدند انسان به حکم انسان بودنش ناگزیر از زیستن در یک جهان، یعنی واقعیتی است که به زندگی معنا می­‏بخشد و زیست‏جهان در صدد بیان همین ویژگی بنیادی هستی انسانی است. همچنین فهم زیست­جهان برای تحلیل جامعه‏شناختی موقعیت‏های انضمامی بسیار مهم است. برگر و همکارانش در ادامه به تفاوت بین زیست‏جهان کنونی و گذشته و تأثیرات آن بر هویّت می‏پردازند، که در این بخش، نکات اصلی آن ارائه می‏ شود.

طبق این نظریه طی بخش عمده­‏ای از تاریخ بشر، افراد همواره در زیست‏جهان‏هایی کم‏وبیش یکپارچه زیسته‏اند. به رغم وجود تفاوت‏های میان بخش‏های گوناگون زندگی اجتماعی در جوامع پیشین، آن‏ها از طریق نوعی نظم معنایی یکپارچه­ساز(معمولاً نظم دینی) که همه بخش‏های متفاوت جامعه را در برمی­گرفت به «یکپارچکی» رسیده ­اند. «معنای ساده این نظم این بود که نماد‏های یکپارچه‏ساز به طور یکسان بخش‏های مختلف زندگی روزمره‏ فرد را دربرمی‏­گرفتند و فرد در همه حال پیوسته در «همان جهان» بود. او به ندرت، به جز با ترک جسمانی جامعه خود، این احساس را پیدا می‏­کرد که موقعیت اجتماعی خاصی می‏­تواند او را از این زیست‏جهان مشترک خارج سازد. امّا در جامعه شدیداًً تقسیم‌شده مدرن، بخش‏­های گوناگون زندگی روزمره افراد آنان را به جهان‏­های معنایی و تجربی کاملاً متفاوت و غالباً ناسازگار مرتبط می‏­کنند. این بخش‏­بندی (چندگانه شدن) نه تنها در سطح رفتار اجتماعی و عینی ملموس بلکه در سطح آگاهی نیز نمود دارد و بعد بنیادی این چندگانه شدن بروز دوگانگی در عرصه­‏های عمومی و خصوصی است.» (برگر و دیگران، ۱۳۸۱ :۷۳).

فرد در جامعه مدرن معمولاً از وجود نوعی دوگانگی شدید بین جهان زندگی خصوصی خود و جهان نهادهای عمومی که از طریق نقش‏های گوناگونش با آن‏ها پیوند دارد آگاه است. با این ‏حال چندگانگی درون هر کدام از این دو حوزه نیز وجود دارد. او در پیوند با این دو جهان، جابه‏جایی بین زیست‏جهان‏های مختلف را تجربه می ‏کند (برگر و دیگران، ۷۴:۱۳۸۱). به عبارت دیگر در اقتصاد مبتنی بر تکنولوژی، حرفه‏های گوناگون به ساختن زیست‏جهان‏هایی دست زده‏اند که در چشم ناظر بیرونی نه تنها بیگانه، بلکه به کلی نامفهوم‏اند و فرد همزمان، مجبور است با تعدادی از این جهان‏های بخش‏بندی‌شده تماس برقرار کند. قلمرو خصوصی نیز علی­رغم تلاش فرد برای حفظ یکپارچگی نظم معنایی و ساخت و نگهداری ‌زیست‌جهان، به دلیل انجام ازدواج‌های نا هم سنخ و مهاجرت فرزندان، از جهان والدین و حتّی تمایل شخصی به چندگانگی زندگی خصوصی، از این چندگانگی مصون نیست (برگر و دیگران، ۱۳۸۱: -۵-۷۴).

برگر و همکارانش معتقدند مدرنیته و پیامدهای آن (از جمله شهرنشینی مدرن)فرایند چندگانه شدنِ هر دو قلمرو عمومی و خصوصی را گسترش داده است، با این تفاوت که به نظر برگر توسعه شهری، تنها به معنای رشد ظاهری اجتماع‏هایی معین و بسط نهادهای خاصّ شهری نیست، بلکه فرایندی است در سطح آگاهی و بدین معنا صرفاً به آن اجتماع‏هایی که دقیقاً ممکن است شهر محسوب شوند(حومه شهرها) محدود نمی‏ شود. شهر پدیدآورنده سبکی از زندگی است که برای جامعه کنونی معیار محسوب می‏ شود. می‏توان بدین معنا «شهری» بود، ولی در یک روستا زندگی کرد. رشد چشمگیر رسانه ها، از این جهت باعث شهری شدن آگاهی بوده است که چندگانگی، ویژگی ذاتی آن است و درست به همین دلیل، یکپارچگی و ‌مقبولیت «زیست جهان» فرد را سست می‏­کند(همان۶-۷۵). در نتیجه، چنین افرادی نه فقط در دوران بزرگسالی، بلکه از همان آغاز تجربه اجتماعی­‏شان در دوران کودکی، کثرت زیست جهان­ها را تجربه می‏ کنند.

پرسش مهمی که برگر و همکارانش مطرح می‌­کنند این است که چندگانگی زیست جهان‏های اجتماعی چگونه در زندگی روزمره فرد بروز می‏­کند؟ آن ها برای ارائه پاسخ به یک پیش‌فرض(شبیه به رویکرد گیدنز است) معتقدند: این که خط‏مشی‏های زندگی، تثبیت شده نیستند بلکه در معرض تغییرات نسبی قرار دارند. فرد می‏تواند زندگی‏نامه های متفاوتی را برای خود مجسّم کند. به نظر آن ها این وضعیّت دارای پیشینه‌ای معرفتی شامل ذخیره‏ای از مسیرهای معمول زندگی است. یعنی فرد به طور همزمان در ذهن خود نه تنها به گوناگونی روابط اجتماعی آگاه است، بلکه می‌داند که باید به چندگانگی خط‏مشی‏های زندگی خویش نیز سامان بخشد (همان:۹-۷۷).

اصل سامان­دهنده این چندگانگی یک برنامه زندگی شامل جمع‏­بندی همه زمان­‏بندی‏­های مربوط ‏و نتیجه کلی معنای یکپارچه­‏ساز آن ها‏ست. «به عبارت دیگر، اصل سازمان‏­دهنده اساسی برای طرح­‏های زندگی‏نامه‏ای هر کس شغل اوست، و همین‏طور سایر طرح‏های مربوط به خط مشی‏های زندگی اوست که پیرامون شغل او دور می‏زنند»(همان:۸۰). ‌بنابرین‏ در جامعه مدرن، برنامه زندگی به منبع اولیه هویت‏یابی تبدیل می‏ شود هر چند که معمولاً خصلتی باز دارد و غالباً به شیوه‏ای کاملاً نامعین تعریف می‏ شود.

محل پیوند این نظریه با موضوع هویّت در این است که پروژۀ طرح‏­ریزی شده ‌زندگی‌نامه فرد شامل هویّت نیز می‏ شود. به بیان دیگر، فرد در برنامه‏ ریزی بلندمدبت زندگی خویش در زمینه این­که چه کسی خواهد بود نیز برنامه‏ ریزی می ‏کند. این برنامه ها در ارتباط با افراد مرتبط با شخص هم به لحاظ خط‏مشی‏های مطرح زندگی و هم به لحاظ هویّت‏های مطرح، هم­پوشانی دارند. روابط خانوادگی، به ویژه رابطه زناشویی، در این سهم‏بری از پروژه جایگاهی خاصّ دارند. این نکته وقتی آشکار می‏ شود که معیّن شود هویّت، به همان نسبت خط‏مشی‏های زندگی، بخشی از برنامه‏ است (همان:۳-۸۱).

۳- حاکمیت، انحصار مشروع قدرت : بدیهی است که تمام افراد یک جامعه پیوسته به همه مقررات دولتی گردن نمی نهند و دولت ها نیز ناگزیر با کسانی سروکار دارند که از مقررات آن سرپیچی می‌کنند; البته دولت تنها سازمانی نیست که مجازات زندان و اعدام را به کار می‌برد، بلکه دزدان و راهزنان نیز گاهی چنین می‌کنند، اما تفاوت دولت با آن ها در این است که اقدام او «مشروع » است. مقصود از مشروعیت و حاکمیت در این جا دو چیز است: نخست این که دولت در درون قلمرو خود رقیبی ندارد و بر همه گروه ها مسلط است; دوم، از نظر خارجی دولت‌های دیگر آن را به عنوان دولتی مجزا و مستقل شناسایی می‌کنند.

۴- استمرار دولت و عضویت غیر ارادی افراد:برخلاف دیگر سازمان های اجتماعی که عضویت در آن ها ارادی است، عضویت در یک دولت بیشتر غیرارادی است. اغلب انسان ها بی هیچ گزینشی عمدی یا عملی آگاهانه، از همان ابتدای تولد شهروند یک دولت و فرمان بردار قواعد آن می‌شوند. هر چند قبول تابعیت یا ترک تابعیت یک دولت – با رعایت تشریفاتی – امکان پذیر است، لیکن عضویت اولیه در یک دولت غیرارادی است و معمولا انسان ها در درون دولت و با توجه به شرایط از پیش تعیین شده دولت، به دنیا می‌آیند، در درون همان دولت زندگی می‌کنند و پس از مرگ نیز در گورستانی که غالبا دارای پروانه دولتی است و با رعایت قوانین دولت، به خاک سپرده، می‌شوند^[۴].

به صورت خلاصه باید گفت که دولت می‌تواند به گونه‌ای زندگی افراد را شکل داده و کنترل کند که هیچ نهاد دیگری نمی‌تواند. اگرچه امروزه ‌در مورد نقش دولت و توانایی او در اداره جامعه بحث‌های مختلفی می‌شود.در نهایت باید گفت تقریباً هر پدیده‌ای در جامعه به وسیله دولت سازمان می‌یابد. دولت می‌تواند با قدرت خود پدیده‌های اجتماعی را در بافت و قالب خاص قرار داده و آن‌ ها را سامان بخشد. اما آنچه که مورد ‌نظر است آن است که دولت تا چه میزان می‌تواند در آن‌ ها دخالت داشته باشد.

مفهوم فرهنگ

آن چه از مفهوم فرهنگ مد نظر است، تعریف خاصی از فرهنگ است که شامل بخش نرم افزاری یک تمدن می‌شود که مجموعه دانش‌ها، اعتقادات، ارزش ‌ها، هنجار ها، طرز تلقی ‌ها، آداب و رسوم که به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه توسط انسان اکتساب می‌شود را در بر می‌گیرد. فرهنگ به دو بخش ثابت و متغیر تقسیم شده و دگرگونی عناصر متغیر، که باعث تغییر فرهنگ می شود، به نوع شناخت و ارزش هایی بر می‌گردد که به واسطه آن ها اصول و عناصر ثابت را تفسیر یا تأویل می‌کند.

الف: ویژگی های عمومی فرهنگ

می توان ویژگی های عمومی فرهنگ را بدین شرح بیان نمود:

۱-« فرهنگ در درون هر جامعه ای، طی فرآیندی طولانی مدت و در گذر زمان شکل می‌گیرد. پذیرش فرهنگ معمولا به صورت تدریجی و در گذر زمان حاصل می شود نه به صورت دفعی و ناگهانی. فرهنگ پایدار است. تغییرات فرهنگی بسیار کند صورت می‌گیرد، به طوری که ظاهراًً فرهنگ ثابت به نظر می‌رسد.»^[۵] ارزش ‌های فطری و بعضا ارزش ‌های دینی، به عنوان بحث ثابت فرهنگ، هرگز تغییر نمی‌کنند؛ زیرا بر سه پایه فطرت، اخلاق و شریعت استوار است.

۲- فرهنگ در درون جامعه به معنای ارزش‌ها، هنجارها و نمادهای آن جامعه به شمار می رود. فرهنگ عامل توحید بخش ارزش‌های اجتماعی است و نوعی یگانگی به ارزش‌ها می‌دهد.

۳- فرهنگ اکتسابی است؛ یعنی فرد بایستی عناصر، مدل‌ها و انگاره های فرهنگی را بیاموزد. فرهنگ از امور غریزی نیست که با انسان ‌به این دنیا بیاید، بلکه نوزاد انسان از بدو تولّد، فرهنگ جامعه خود را دریافت می‌کند. فرهنگ رابطه ای دو جانبه با انسان دارد. یعنی همان گونه که انسان فرهنگ ساز است، فرهنگ نیز انسان ساز است.

تأثیر بنیادین فرهنگ بر جامعه انکار ناپذیر است. فرهنگ هویت،اصالت و روح یک جامعه است. بسیارى از موفقیت ها و یا شکست ها در فرهنگ ریشه دارد. تعالى و انحطاط تمدن یک جامعه را باید در فرهنگ آن جست و جو کرد. ظهور و سقوط دولت ها و ملت ها ریشه در فرهنگ آن ها دارد. تأثیر فرهنگ بر جامعه نامحسوس، عمیق و درازمدت است. اگر بنا باشد براى بنیادهاى سیاسى، اجتماعى، اقتصادى و نظامىِ جامعه زیربنایى قائل شویم، همانا این زیربنا فرهنگ است.

ب: نقش‌های فرهنگ

۱-«هویت فرهنگی:یکی از نقش‌هایی که فرهنگ در جامعه ایفا می‌کند هویت بخشی به افراد و جامعه است. امانوئل کاستلز در تعریف آن می‌گوید: هویت عبارت است از فرایند معناسازی ‌بر اساس یک ویژگی فرهنگی یا مجموعه به هم پیوسته‌ای از ویژگی‌های فرهنگی که بر منابع معنایی دیگر اولویت داده می‌شود.

۲- رفتارسازی:یکی دیگر از نقش‌های فرهنگ، توانایی آن جهت حضور در دیگر جنبه‌ها و حوزه های اجتماع است که باعث ایجاد رفتارهایی خاص در حوزه های مختلف می‌شود. چنان‌که فرهنگ می‌تواند در اقتصاد، با ایجاد فرهنگ اقتصادی و در سیاست، فرهنگ سیاسی و مانند آن نمایان گرد.

۳-فرهنگ توسعه:یکی از نقش‌های مورد توجه، نقش فرهنگ در ایجاد ارزش‌هایی در جهت توسعه است. « هر فرهنگی در داخل خود ساز و کارهایی مختلف دارد که تغییر را در جهتی تسهیل می‌کند یا در مقابل آن موانعی به‌ وجود می‌آورد. همچنین در هر فرهنگ سلسله مراتبی از ارزش‌ها وجود دارد که به طور گسترده‌ای، گستره قبول تغییر را تعیین می‌کنند و بر سطح پذیرش فعالیت‌های توسعه که چنین تغییری را ایجاد می‌کند، تأثیر می‌گذارند. ارتباط بین توسعه، اگر آن را به مفهوم تغییر بگیریم و فرهنگ، در صورتی‌که متضمن ارزش‌های ناسازگار یا متضاد با تغییر بدانیم، اغلب با تنشی ثابت و اساسی آشکار است».^[۶]

۴-هویت ملی (استقلال فرهنگی(:یکی دیگر از نقش‌های فرهنگ نقشی است که در ایجاد هویت ملی ایفا می‌کند. فرهنگ در یک مکان خاص در بین جامعه‌ای خاص تشکیل و از سایر جوامع متمایز می‌شود.

۵- مشروعیت سیاسی:از جمله شکل‌های حضور فرهنگ نقشی است که در ایجاد، تقویت، دوام و حتی تغییر مشروعیت سیاسی یک نظام ایفا می‌کند. فرهنگ دارای این قابلیت است که ارزش‌ها و هنجارهای سیاسی افراد جامعه خود را بیان دارد. نوع ارزش‌ها و هنجارها اگر در راستای هنجارها و ارزش‌های مطلوب نظام سیاسی باشد باعث تحکیم و تقویت مشروعیت آن نظام خواهد بود و در غیر این صورت نظام سیاسی به چالش کشیده شده و تعارضات فی‌مابین دو چندان خواهد شد. از همین نظر است که دولتمندان سعی در تطابق خود با فرهنگ جامعه و هدایت آن به سوی خواسته‌های خود هستند. ^[۷]

نظام فرهنگی و کارکردهای اصلی آن

نظام فرهنگی، مجموعه ای از دستگاه های فرهنگی است که وظایف هدف گذاری، سیاست گذاری، برنامه ریزی و اجرای فعالیت های فرهنگی را برای تعیین و تبیین فرهنگ هدف بر عهده دارند. از آنجا که اهداف اصلی نظام جمهوری اسلامی، اهدافی فرهنگی است؛ ‌بنابرین‏ نظام فرهنگی باید بر نظام های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی تأثیرگذار باشد و کارکردهای سایر نظام ها با کارکرد نظام فرهنگی کشور، سازگار و مقوّم آن باشد..